Zaćma a cukrzyca – jaki jest związek między tymi chorobami?

Cukrzyca może przyspieszać mętnienie soczewki, dlatego zaćma u diabetyków pojawia się czasem wcześniej i rozwija się szybciej niż zaćma związana głównie z wiekiem. Nie oznacza to jednak, że cukrzyca wyklucza operację. Zabieg jest możliwy, ale wymaga dobrej kontroli glikemii, oceny siatkówki i ścisłej współpracy okulisty z diabetologiem.

Dlaczego cukrzyca wpływa na oczy?

Cukrzyca jest chorobą ogólnoustrojową. Długotrwale podwyższony poziom glukozy może uszkadzać naczynia krwionośne i zaburzać metabolizm tkanek oka. Jednym ze skutków jest zaćma cukrzycowa, czyli częściowe lub całkowite zmętnienie soczewki oka.

Nie jest to wyłącznie problem osób starszych. Zaćma związana z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej może wystąpić także u młodszych pacjentów, zwłaszcza gdy cukrzyca przez dłuższy czas pozostaje niewyrównana. Pogorszenie widzenia może mieć jednak także inne przyczyny, między innymi retinopatię cukrzycową lub obrzęk plamki, dlatego potrzebne jest pełne badanie okulistyczne.

Jak wysoki poziom cukru uszkadza soczewkę?

W soczewce oka zachodzą procesy zależne od stężenia glukozy. Gdy glukozy jest zbyt dużo, część z niej zostaje przekształcona w sorbitol. Związek ten gromadzi się w soczewce i zmienia jej równowagę osmotyczną. W efekcie do tkanki napływa woda, a struktura białek soczewki ulega uszkodzeniu.

Proces powstawania zmętnień można przedstawić w kilku etapach:

1. Nadmiar glukozy przenika do soczewki przy utrzymującej się hiperglikemii.
2. Glukoza zostaje przekształcona w sorbitol, który trudniej usuwa się z soczewki.
3. Dochodzi do zaburzeń osmotycznych, zatrzymywania wody i zmian w strukturze tkanki.
4. Białka soczewki tracą przejrzystość, a narastające zmętnienie pogarsza widzenie.

Znaczenie mają także stres oksydacyjny i glikacja białek, czyli ich uszkadzanie pod wpływem nadmiaru glukozy. Dlatego stabilna glikemia nie usuwa już istniejącej zaćmy, ale może ograniczać tempo rozwoju zmian i zmniejszać ryzyko innych powikłań ocznych.

Objawy zaćmy u osoby z cukrzycą

Zaćma zwykle rozwija się stopniowo, dlatego pacjent może przyzwyczajać się do coraz gorszego kontrastu, zamglenia obrazu lub olśnień. U diabetyków zmiany bywają jednak bardziej dynamiczne. Kontroli okulistycznej wymagają zwłaszcza następujące objawy:

• stopniowe widzenie jak przez mgłę lub mleczną szybę,
• aureole i rozproszone kręgi wokół źródeł światła, szczególnie po zmroku,
• wahania ostrości wzroku lub częsta potrzeba zmiany okularów,
• pogorszenie widzenia przy słabym oświetleniu i trudności z prowadzeniem samochodu nocą,
• wyblakłe kolory, podwójne widzenie lub plamki w polu widzenia.

Podobne dolegliwości może powodować retinopatia cukrzycowa, dlatego sam opis objawów nie wystarcza do rozpoznania zaćmy. Nagłe pogorszenie widzenia, błyski, nowe męty, ból oka lub zasłona w polu widzenia wymagają pilnej konsultacji, a nie oczekiwania na planową wizytę.

Zaćma cukrzycowa a starcza – czym się różnią?

Obie postacie polegają na zmętnieniu soczewki, ale ich tło i przebieg nie muszą być takie same. U jednego pacjenta mogą też współistnieć zmiany metaboliczne oraz typowe zmiany związane z wiekiem.

Operacja zaćmy przy cukrzycy – czy jest bezpieczna?

Cukrzyca sama w sobie nie jest przeciwwskazaniem do operacji zaćmy. Bezpieczeństwo zabiegu zależy jednak od ogólnego stanu zdrowia, kontroli glikemii oraz stanu siatkówki. Przed kwalifikacją okulista ocenia soczewkę, dno oka i ewentualne zmiany retinopatyczne. W razie potrzeby wykonuje się także dokładniejsze badania siatkówki, na przykład badanie OCT.

Nie istnieją krople, które cofają już powstałe zmętnienie soczewki. Gdy zaćma ogranicza codzienne funkcjonowanie, podstawową metodą leczenia jest operacyjne usunięcie zmienionej soczewki. Najczęściej stosuje się fakoemulsyfikację. Chirurg rozbija soczewkę ultradźwiękami, usuwa jej fragmenty przez małe nacięcie i wszczepia sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową. Zabieg zwykle przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym, bez konieczności długiego pobytu w szpitalu.

Przygotowanie pacjenta z cukrzycą obejmuje najczęściej:

• ocenę wyrównania cukrzycy i omówienie leczenia z diabetologiem lub lekarzem prowadzącym,
• badanie siatkówki pod kątem retinopatii i obrzęku plamki,
• przekazanie okuliście informacji o przyjmowanych lekach i innych chorobach,
• ustalenie sposobu kontroli glikemii w dniu zabiegu i w okresie pooperacyjnym,
• zaplanowanie częstszych kontroli, jeśli stan siatkówki zwiększa ryzyko powikłań.

U diabetyków trzeba zwrócić szczególną uwagę na możliwość wolniejszego gojenia, zakażenia oraz pooperacyjnego obrzęku plamki. Ryzyko jest większe przy niekontrolowanej cukrzycy i współistniejącej retinopatii. Z tego powodu lekarz może najpierw zalecić leczenie zmian siatkówkowych albo odroczyć zabieg do czasu lepszego przygotowania pacjenta.

Stan siatkówki wpływa również na wybór soczewki wewnątrzgałkowej. U osób z chorobami siatkówki lekarz może preferować rozwiązanie zapewniające przewidywalną jakość obrazu zamiast soczewki wieloogniskowej, której działanie wymaga dobrego funkcjonowania całego układu wzrokowego. Decyzja jest indywidualna.

Jak ograniczać ryzyko zmian w oczach?

Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka zaćmy, ale można ograniczać wpływ czynników, które przyspieszają powikłania cukrzycy. Największe znaczenie mają codzienna kontrola choroby i regularna opieka okulistyczna:

• utrzymuj glikemię w zakresie ustalonym z lekarzem i regularnie wykonuj zalecone badania, w tym HbA1c,
• stosuj zbilansowaną dietę opartą na warzywach, produktach pełnoziarnistych i źródłach zdrowych tłuszczów,
• podejmuj aktywność fizyczną dopasowaną do stanu zdrowia i zaleceń zespołu medycznego,
• nie pal tytoniu i chroń oczy przed intensywnym promieniowaniem UV okularami z filtrem,
• wykonuj badania okulistyczne co najmniej raz w roku, a częściej, jeśli zaleci to okulista.

Regularne kontrole pozwalają odróżnić zmętnienie soczewki od zmian w siatkówce. Im wcześniej zostanie rozpoznana przyczyna pogorszenia widzenia, tym łatwiej zaplanować leczenie i ochronić codzienną sprawność wzrokową.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji okulistycznej ani diabetologicznej. W razie pogorszenia widzenia lub innych niepokojących objawów skontaktuj się z lekarzem.