Zapalenie spojówek i powiek – przyczyny, objawy, leczenie

Zapalenie spojówek i powiek to grupa różnych stanów zapalnych, najczęściej bakteryjnych, wirusowych lub alergicznych. Objawy mogą wyglądać podobnie, ale leczenie zależy od przyczyny. Zwykle pomaga higiena i postępowanie objawowe, jednak silny ból, światłowstręt, pogorszenie widzenia lub zapalenie u noworodka wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Czym jest zapalenie spojówek i powiek?

Spojówka to cienka błona śluzowa, która pokrywa przednią część gałki ocznej i wewnętrzną stronę powiek. Chroni oko przed częścią czynników drażniących i infekcyjnych. Zapalenie jest reakcją na zakażenie, alergen, uraz, substancję chemiczną albo inne podrażnienie.

Zapalenie spojówek i zapalenie powiek mogą wystąpić jednocześnie. Wtedy stan zapalny obejmuje zarówno powierzchnię oka, jak i brzegi powiek, które bywają obrzęknięte, zaczerwienione lub pokryte zaschniętą wydzieliną. Sam wygląd oka nie pozwala jednak pewnie ustalić, czy przyczyną są bakterie, wirusy czy alergia.

Jakie objawy mogą się pojawić?

Objawy zależą od przyczyny i nasilenia stanu zapalnego. Zaczerwienienie wynika z rozszerzenia naczyń w spojówce, a wydzielina gromadzi się wskutek zwiększonej produkcji śluzu, obecności komórek zapalnych i łez. Najczęściej występują:

• Zaczerwienienie białkówki i wewnętrznej strony powiek.
• Pieczenie, łzawienie oraz uczucie piasku lub ciała obcego pod powiekami.
• Świąd, szczególnie nasilony w alergicznym zapaleniu spojówek.
• Obrzęk powiek i nadwrażliwość na światło.
• Wydzielina wodnista, śluzowa albo ropna, czasem powodująca sklejanie powiek po przebudzeniu.

Światłowstręt może towarzyszyć zapaleniu spojówek, ale jego silne nasilenie, zwłaszcza z bólem lub pogorszeniem widzenia, może wskazywać na zajęcie rogówki albo inną chorobę wymagającą badania okulistycznego.

Jak odróżnić najczęstsze typy zapalenia?

Poniższe cechy pomagają zorientować się, jaki mechanizm jest bardziej prawdopodobny, ale nie zastępują badania. Jedna osoba może mieć jednocześnie infekcję i podrażnienie alergiczne, a zapalenie bakteryjne może przebiegać bez typowej ropnej wydzieliny.

Zapalenie bakteryjne

Za bakteryjne zapalenie mogą odpowiadać między innymi gronkowce, w tym Staphylococcus aureus, paciorkowce i inne bakterie. Typowa jest lepka, ropna wydzielina oraz sklejanie powiek po nocy. Przebieg często jest krótki, ale nie każda osoba wymaga antybiotyku. O jego zastosowaniu decyduje lekarz, ponieważ podobne objawy mogą wystąpić także w innych postaciach zapalenia.

Zapalenie wirusowe

Najczęściej wywołują je adenowirusy. Początek w jednym oku, przejście na drugie oko po kilku dniach, wodnista wydzielina, uczucie piasku i powiększenie węzłów przedusznych są cechami często spotykanymi w tej postaci. Wirusowe zapalenie jest wysoce zakaźne i zwykle ustępuje samoistnie, często w ciągu około 2–3 tygodni. Antybiotyk nie działa na wirusy.

Zapalenie alergiczne

Najbardziej charakterystyczny jest świąd obu oczu. Objawom często towarzyszą kichanie, wodnisty katar lub zaostrzenie innych chorób alergicznych. Dolegliwości mogą pojawiać się sezonowo, na przykład w okresie pylenia, albo utrzymywać się przez cały rok. Alergiczne zapalenie nie przenosi się na inne osoby, ponieważ nie jest infekcją.

Zapalenie spojówek u dzieci i noworodków

U dzieci zapalenia spojówek często wiążą się z infekcjami w przedszkolu lub szkole, niedostatecznym myciem rąk oraz alergią. Dziecko może nie umieć dokładnie opisać bólu lub pogorszenia widzenia, dlatego rodzic powinien zwrócić uwagę na mrużenie oczu, niechęć do światła, częste pocieranie twarzy i zmianę zachowania.

Każde zapalenie oka u noworodka wymaga pilnego kontaktu z lekarzem. W pierwszych tygodniach życia przyczyną mogą być zakażenia nabyte podczas porodu, w tym wywołane przez Neisseria gonorrhoeae, wirusa opryszczki lub Chlamydia trachomatis. Niektóre z nich szybko uszkadzają rogówkę i mogą prowadzić do ciężkich powikłań ogólnych. Nie należy czekać na samoistną poprawę ani stosować kropli bez konsultacji.

Jak postępować i jak wygląda leczenie?

Leczenie dobiera się do przyczyny. Lekarz może rozpoznać typ zapalenia na podstawie wywiadu i badania oka, a przy nietypowym, ciężkim lub nawracającym przebiegu zlecić dodatkowe badania, na przykład wymaz. Rodzaj leku, jego stężenie i czas stosowania ustala specjalista.

Po zauważeniu objawów można postępować w następującej kolejności:

1. Umyj ręce przed dotykaniem okolicy oka i po każdym oczyszczaniu powiek.
2. Delikatnie usuwaj wydzielinę jałowym gazikiem zwilżonym solą fizjologiczną lub czystą, przegotowaną wodą.
3. Przerwij stosowanie soczewek kontaktowych i kosmetyków do oczu do czasu ustąpienia objawów oraz zgodnie z zaleceniem lekarza.
4. Skontaktuj się z lekarzem, jeśli objawy są nasilone, utrzymują się, obejmują rogówkę lub dotyczą noworodka.

W bakteryjnym zapaleniu lekarz może zalecić miejscowy antybiotyk, na przykład preparat z grupy fluorochinolonów lub aminoglikozydów. W zapaleniu alergicznym stosuje się leki przeciwalergiczne, a podstawą jest ograniczenie kontaktu z alergenem. Wirusowe zapalenie najczęściej wymaga leczenia objawowego, na przykład sztucznych łez bez konserwantów lub chłodnych okładów na zamknięte powieki. W ciężkich przypadkach okulista może rozważyć lek przeciwwirusowy, taki jak gancyklowir, ale nie należy dobierać go samodzielnie.

Higiena ogranicza ryzyko przeniesienia infekcji na drugie oko i inne osoby:

• Myj ręce przed i po zakraplaniu oczu.
• Nie pocieraj oczu, nawet gdy swędzą lub pieką.
• Używaj osobnego ręcznika, poszewki i kosmetyków do oczu.
• Nie pożyczaj kropli, ręczników ani poduszek i nie używaj wspólnych kosmetyków.
• Ogranicz bliski kontakt z innymi osobami przy podejrzeniu infekcji wirusowej lub bakteryjnej.

Chłodny, czysty okład może zmniejszyć pieczenie i obrzęk. Nie przykładaj do oka herbaty, rumianku ani innych preparatów ziołowych. Mogą podrażniać spojówkę, uczulać lub wprowadzać dodatkowe zanieczyszczenia. Nie stosuj też starych kropli, preparatów przepisanych innej osobie ani kropli ze sterydem bez kontroli okulisty.

Kiedy pilnie zgłosić się do okulisty?

Niektóre objawy nie pasują do łagodnego, powierzchownego zapalenia spojówek. W takich sytuacjach potrzebna jest pilna ocena lekarska:

Najważniejsza zasada jest prosta: podobne zaczerwienienie oka może wymagać zupełnie innego postępowania. Higiena, niepocieranie oczu i rezygnacja z przypadkowych kropli są bezpiecznym początkiem, ale silne objawy, zaburzenia widzenia oraz zapalenie u noworodka wymagają badania lekarskiego.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.