Co to jest jaskra i jak się ją leczy?

Jaskra to grupa przewlekłych chorób, które uszkadzają nerw wzrokowy i mogą prowadzić do nieodwracalnej utraty widzenia. Nie da się cofnąć powstałych zmian, ale wczesne rozpoznanie oraz obniżanie ciśnienia wewnątrzgałkowego – za pomocą kropli, lasera lub operacji – często pozwalają zahamować albo znacznie spowolnić postęp choroby.

Czym tak naprawdę jest jaskra?

Jaskra nie jest jedną chorobą, lecz grupą schorzeń oka. Łączy je postępujące uszkodzenie nerwu wzrokowego, czyli struktury przekazującej informacje z oka do mózgu. Medycznie określa się je jako neuropatię jaskrową.

Nerw wzrokowy nie regeneruje się w sposób pozwalający odtworzyć utracone włókna. Dlatego ubytki powstałe w polu widzenia są nieodwracalne. Leczenie nie przywraca wzroku utraconego przed rozpoznaniem, ale może chronić zachowane widzenie.

Najczęściej jaskra rozwija się powoli i bez bólu. Człowiek długo nie zauważa pierwszych ubytków, ponieważ drugie oko częściowo je kompensuje, a mózg pomija brakujące fragmenty obrazu. Z tego powodu choroba bywa nazywana podstępną „kradzieżą wzroku”.

Rodzaje jaskry i ich przyczyny

W oku stale powstaje ciecz wodnista. Odżywia ona niektóre struktury gałki ocznej, a następnie odpływa przez przestrzeń między rogówką a tęczówką. Ta przestrzeń nosi nazwę kąta przesączania. Gdy odpływ jest utrudniony, ciecz gromadzi się w oku i może wzrosnąć ciśnienie wewnątrzgałkowe.

Podwyższone ciśnienie jest najważniejszym modyfikowalnym czynnikiem uszkadzającym nerw wzrokowy, ale nie każda osoba z wysokim ciśnieniem ma jaskrę. Z kolei choroba może wystąpić przy wartościach uznawanych za prawidłowe, zwykle mieszczących się w zakresie 10–21 mmHg. Liczy się także podatność konkretnego oka, stan naczyń i ukrwienie nerwu.

Jaskra otwartego kąta

To najczęstsza postać choroby. Kąt przesączania pozostaje otwarty, lecz odpływ cieczy wodnistej działa zbyt słabo. Ciśnienie może stopniowo rosnąć, a uszkodzenie nerwu postępuje przez lata bez wyraźnych objawów.

Do czynników ryzyka należą między innymi wiek, jaskra w rodzinie, wysoka krótkowzroczność, cienka rogówka, cukrzyca oraz choroby układu krążenia. Wysoka krótkowzroczność, szczególnie w zakresie około –3 do –6 dioptrii i większym, może zwiększać podatność oka na uszkodzenia.

Jaskra zamkniętego kąta

W tej postaci budowa przedniego odcinka oka sprzyja zwężeniu lub zamknięciu kąta przesączania. Tęczówka może zablokować odpływ cieczy, co prowadzi do gwałtownego wzrostu ciśnienia. Ryzyko zależy między innymi od anatomii oka i ustawienia soczewki.

Jaskra zamkniętego kąta może powodować okresowe bóle oka lub głowy, pogorszenie widzenia i pojawianie się tęczowych kręgów wokół świateł. Jej ostry napad jest stanem nagłym.

Jaskra normalnego ciśnienia

W tej postaci uszkodzenie nerwu wzrokowego rozwija się mimo ciśnienia mieszczącego się w ogólnie przyjętej normie. Znaczenie mogą mieć zaburzenia ukrwienia nerwu, duże wahania ciśnienia tętniczego, nocne spadki ciśnienia, migrena i inne zaburzenia naczyniowe. Przyczyny nie wszystkich przypadków są w pełni poznane.

Objawy i diagnostyka jaskry

W jaskrze otwartego kąta początkowo zwykle nie występują zauważalne dolegliwości. Z czasem pojawiają się ubytki w obwodowym polu widzenia, mroczki i stopniowe zawężenie obrazu. W zaawansowanej chorobie może dojść do tak zwanego widzenia tunelowego.

Rozpoznania nie stawia się wyłącznie na podstawie pomiaru ciśnienia. Okulista ocenia nerw wzrokowy, pole widzenia, kąt przesączania oraz zmiany w czasie. W diagnostyce mogą być potrzebne:

• pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, czyli tonometria,
• automatyczne badanie pola widzenia, nazywane perymetrią,
• OCT tarczy nerwu wzrokowego i siatkówki, które pokazuje między innymi grubość włókien nerwowych,
• ocena kąta przesączania, a w wybranych przypadkach także AS-OCT lub ultrabiomikroskopia.

Badania trzeba powtarzać, ponieważ pojedynczy wynik nie zawsze pozwala ocenić, czy choroba rzeczywiście postępuje. Częstotliwość kontroli ustala okulista na podstawie rodzaju jaskry, stopnia uszkodzenia i ryzyka progresji.

Ostry napad jaskry – kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Nagły silny ból oka lub głowy, zaczerwienienie oka, zamglone widzenie, tęczowe kręgi wokół świateł, nudności albo wymioty wymagają natychmiastowej pomocy okulistycznej. Taki zestaw objawów może oznaczać ostre zamknięcie kąta. Nie należy czekać na samoistną poprawę ani ograniczać się do domowych sposobów, ponieważ szybki wzrost ciśnienia może poważnie uszkodzić nerw wzrokowy.

Jak leczy się jaskrę?

Celem terapii jest obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu docelowego ustalonego indywidualnie dla danego oka. Zależy on między innymi od stopnia uszkodzenia nerwu, typu jaskry, wyjściowego ciśnienia, wieku i innych chorób. Im większe uszkodzenie, tym niższe ciśnienie docelowe może być potrzebne.

Leczenie jaskry ma zwykle charakter długoterminowy, często do końca życia. Operacja lub laser nie oznaczają, że choroba została usunięta raz na zawsze. Po zabiegu nadal potrzebne są kontrole, a czasem także krople.

Krople przeciwjaskrowe mogą ograniczać wytwarzanie cieczy wodnistej lub zwiększać jej odpływ. Trzeba stosować je zgodnie z zaleceniami, nawet gdy wzrok wydaje się prawidłowy. Pomijanie dawek może pozwolić chorobie na dalszy rozwój bez wyraźnych objawów.

W wybranych przypadkach stosuje się selektywną trabekuloplastykę laserową (SLT). Zabieg poprawia odpływ cieczy wodnistej przez naturalne drogi. Przy jaskrze zamkniętego kąta okulista może wykonać irydotomię laserową, czyli niewielki otwór w obwodowej części tęczówki, który pomaga znieść blok przepływu.

Jeżeli ciśnienie nadal jest zbyt wysokie, lekarz może zaproponować zabieg chirurgiczny, na przykład trabekulektomię. Polega ona na wytworzeniu kontrolowanej drogi odpływu cieczy wodnistej. Dobór procedury zależy od typu jaskry, stopnia uszkodzenia i ogólnego stanu oka.

Profilaktyka i styl życia

Nie istnieje dieta ani suplement, które zastąpiłyby leczenie obniżające ciśnienie. Zbilansowane odżywianie, aktywność fizyczna i kontrola chorób ogólnych wspierają jednak zdrowie naczyń oraz ogólną kondycję organizmu. Suplementy, takie jak kwasy omega-3, luteina, witamina D, witaminy antyoksydacyjne, kwas alfa-liponowy czy koenzym Q, można rozważać wyłącznie jako dodatek po konsultacji z lekarzem. Ich działanie nie zastępuje kropli, lasera ani operacji.

Po rozpoznaniu przydatna jest następująca lista kontrolna:

• Stosuj krople w ustalonych godzinach i zgłaszaj lekarzowi działania niepożądane.
• Wykonuj badania kontrolne w terminach wyznaczonych przez okulistę, nawet przy braku objawów.
• Dbaj o regularny, umiarkowany ruch i ogranicz długotrwałe ćwiczenia z głową skierowaną w dół.
• Kontroluj ciśnienie tętnicze i poinformuj kardiologa o rozpoznanej jaskrze.
• Nie zaczynaj suplementacji ani nie odstawiaj leków bez konsultacji medycznej.

Osoby z obciążeniem rodzinnym, wysoką krótkowzrocznością, cukrzycą lub chorobami układu krążenia powinny ustalić z okulistą indywidualny harmonogram badań. Ogólne zalecenie kontroli co 1–2 lata po 40. roku życia nie zastępuje częstszych wizyt, jeśli występują czynniki ryzyka lub nieprawidłowe wyniki.

Co trzeba zapamiętać?

Jaskra jest przewlekłą chorobą nerwu wzrokowego. Wczesne wykrycie, regularne kontrole i konsekwentne obniżanie ciśnienia mogą przez wiele lat chronić użyteczne widzenie. Nie należy czekać na ból, bo najczęstsza postać choroby długo przebiega bezobjawowo. Nagły ból oka, zaczerwienienie, nudności lub halo wokół świateł wymagają natychmiastowej konsultacji okulistycznej.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.