Jaskra – rodzaje, przyczyny i metody leczenia

Jaskra to nie jedna choroba, lecz grupa przewlekłych schorzeń uszkadzających nerw wzrokowy. Zmiany są nieodwracalne, a początkowe stadia często przebiegają bez objawów. O rodzaju jaskry decydują między innymi budowa kąta przesączania oraz przyczyna zaburzeń odpływu cieczy wodnistej.

Czym tak naprawdę jest jaskra?

Jaskra obejmuje różne neuropatie nerwu wzrokowego, czyli choroby prowadzące do postępującego uszkodzenia włókien nerwowych odpowiedzialnych za przekazywanie obrazu do mózgu. Z czasem pojawiają się ubytki w polu widzenia, a nieleczona choroba może doprowadzić do całkowitej utraty wzroku.

Uszkodzony nerw wzrokowy nie regeneruje się, dlatego leczenie nie przywraca utraconego widzenia. Jego celem jest zatrzymanie lub spowolnienie dalszego postępu zmian. To odróżnia jaskrę od zaćmy. W zaćmie mętnieje soczewka oka i można ją usunąć operacyjnie. W jaskrze problem dotyczy nerwu wzrokowego, a nie przejrzystości soczewki.

Jak powstaje jaskra?

W oku stale powstaje ciecz wodnista. Odżywia ona struktury przedniego odcinka oka i pomaga utrzymać właściwe napięcie gałki ocznej. Następnie odpływa przez kąt przesączania, czyli przestrzeń znajdującą się między rogówką a tęczówką.

Jeżeli odpływ cieczy wodnistej jest utrudniony, może wzrosnąć ciśnienie wewnątrzgałkowe. Zbyt wysokie ciśnienie zwiększa obciążenie nerwu wzrokowego, ale samo w sobie nie wystarcza do rozpoznania jaskry. U części osób podwyższone ciśnienie nie powoduje neuropatii, a u innych uszkodzenie nerwu rozwija się mimo wartości mieszczących się w typowym zakresie.

Na uszkodzenie nerwu wpływa także jego ukrwienie. Zaburzenia naczyniowe, niskie ciśnienie tętnicze lub skurcz naczyń mogą ograniczać dopływ krwi do włókien nerwowych. Mechanizm ten ma znaczenie zwłaszcza w jaskrze normalnego ciśnienia.

Jaskra – rodzaje i najważniejsze podziały

Podział według kąta przesączania opisuje mechanizm choroby. Podział na jaskrę pierwotną i wtórną odnosi się natomiast do jej przyczyny. Te dwa kryteria się uzupełniają, dlatego można mówić na przykład o jaskrze pierwotnej otwartego kąta albo wtórnej zamkniętego kąta.

Jaskra pierwotna

Jaskra pierwotna rozwija się bez jednej, możliwej do wskazania przyczyny. Znaczenie mają cechy anatomiczne oka, predyspozycje genetyczne, wiek oraz podatność nerwu wzrokowego na ciśnienie i zaburzenia ukrwienia.

Najczęstszą postacią jest jaskra pierwotna otwartego kąta (JPOK). Kąt przesączania nie jest w niej zamknięty, lecz odpływ cieczy staje się mniej wydajny. Choroba zwykle obejmuje oboje oczu, choć może rozwijać się w różnym tempie. Przez długi czas nie powoduje bólu ani wyraźnego pogorszenia widzenia.

Jaskra wtórna

Jaskra wtórna pojawia się w następstwie innego problemu. Może towarzyszyć chorobom oka, stanom zapalnym, cukrzycy, urazom, zmianom w obrębie soczewki lub długotrwałemu stosowaniu steroidów. Przyczyną może być także odkładanie barwnika albo materiału pseudoeksfoliacyjnego, który utrudnia odpływ cieczy wodnistej.

W zależności od mechanizmu jaskra wtórna może mieć otwarty lub zamknięty kąt. Często charakteryzuje się większymi wahaniami ciśnienia i bardziej dynamicznym przebiegiem niż postać pierwotna. Rozpoznanie przyczyny ma bezpośredni wpływ na wybór leczenia.

Szczególne postacie jaskry

Jaskra normalnego ciśnienia

Jaskra normalnego ciśnienia jest odmianą jaskry otwartego kąta. Nerw wzrokowy ulega w niej postępującemu uszkodzeniu, mimo że mierzone ciśnienie wewnątrzgałkowe pozostaje w typowym zakresie. Oznacza to, że prawidłowy wynik pomiaru nie wyklucza choroby.

W tej postaci znaczenie mogą mieć zaburzenia ukrwienia nerwu, nocne spadki ciśnienia tętniczego, migrena, skłonność do skurczu naczyń, bezdech senny oraz cienka rogówka. Choroba często dotyczy obu oczu, ale jej nasilenie może być asymetryczne.

Jaskra wrodzona i dziecięca

Jaskra wrodzona wynika z nieprawidłowego rozwoju struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy wodnistej. Może ujawnić się już u niemowlęcia lub w późniejszym dzieciństwie. Objawami wymagającymi oceny okulistycznej są między innymi silne łzawienie, światłowstręt, zaciskanie powiek, zamglenie rogówki oraz powiększenie gałki ocznej.

Jaskra u dzieci jest rzadka, ale wymaga szybkiej diagnostyki. Ze względu na ryzyko wczesnego uszkodzenia nerwu wzrokowego leczenie często ma charakter zabiegowy.

Czynniki ryzyka i objawy

Ryzyko nie oznacza, że choroba na pewno się rozwinie. Powinno jednak skłonić do regularnych badań okulistycznych, także wtedy, gdy widzenie wydaje się prawidłowe. Do najważniejszych czynników należą:

• Wiek, szczególnie po 40. roku życia.
• Jaskra u rodziców lub rodzeństwa.
• Duża krótkowzroczność, cienka rogówka lub anatomiczne predyspozycje oka.
• Nadciśnienie tętnicze, niskie ciśnienie tętnicze, cukrzyca i zaburzenia naczyniowe.
• Urazy oka, stany zapalne oraz długotrwałe leczenie steroidami.

Wczesna jaskra otwartego kąta i jaskra normalnego ciśnienia często nie dają zauważalnych objawów. Jedno oko może częściowo kompensować ubytki drugiego, a mózg nie zawsze pozwala je łatwo dostrzec. Później mogą pojawić się mroczki, zawężenie pola widzenia i tak zwane widzenie tunelowe.

Nagłe dolegliwości wymagające pilnej pomocy okulistycznej to:

• Silny ból oka lub głowy.
• Nagłe zamglenie albo wyraźne pogorszenie widzenia.
• Widzenie tęczowych kół wokół źródeł światła.
• Zaczerwienienie oka połączone z nudnościami lub wymiotami.

Taki zestaw objawów może wskazywać na ostry napad zamknięcia kąta. Nie należy czekać na samoistną poprawę.

Jak leczy się jaskrę?

Leczenie dobiera się do rodzaju jaskry, stopnia uszkodzenia nerwu, wartości ciśnienia i przewidywanego tempa progresji. Najczęściej dąży się do obniżenia ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu, przy którym choroba przestaje postępować. W jaskrze normalnego ciśnienia również często obniża się ciśnienie, choć punkt wyjściowy jest prawidłowy.

Stosuje się przede wszystkim:

• Krople przeciwjaskrowe – zmniejszają produkcję cieczy wodnistej albo zwiększają jej odpływ. Trzeba stosować je regularnie, zgodnie z zaleceniem okulisty.
• Laseroterapię – między innymi selektywną trabekuloplastykę laserową w wybranych postaciach jaskry otwartego kąta oraz irydotomię laserową przy zamykającym się kącie.
• Leczenie operacyjne – na przykład trabekulektomię, implanty drenujące lub inne zabiegi tworzące albo poprawiające drogę odpływu cieczy.
• Leczenie przyczyny wtórnej – gdy jaskra wynika z zapalenia, urazu, zmian soczewki lub działania leków.

Leczenie nie odbudowuje uszkodzonego nerwu wzrokowego. Ma chronić zachowane widzenie i zatrzymać dalszą progresję choroby.

Jaskra jest zwykle chorobą przewlekłą, dlatego nawet po laseroterapii lub operacji potrzebne są kontrole. Okulista ocenia między innymi ciśnienie wewnątrzgałkowe, wygląd nerwu wzrokowego, pole widzenia oraz wyniki badań obrazowych, takich jak OCT. Regularna diagnostyka ma znaczenie także u osób bez dolegliwości, ponieważ właśnie wtedy można wykryć chorobę, zanim spowoduje rozległe i nieodwracalne ubytki.

Najważniejsza zasada jest prosta: prawidłowe ciśnienie w oku nie wyklucza jaskry, a brak objawów nie oznacza braku choroby. Rodzaj jaskry można ustalić dopiero na podstawie badania okulistycznego, dlatego podejrzenie choroby lub występowanie czynników ryzyka wymaga konsultacji ze specjalistą.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.