Retinopatia cukrzycowa a kontrola cukrzycy – jak zapobiegać chorobie?

Retinopatia cukrzycowa jest mikroangiopatią, czyli uszkodzeniem drobnych naczyń siatkówki wywołanym głównie przez przewlekłą hiperglikemię. Ryzyko jej rozwoju zmniejsza dobra kontrola HbA1c, ciśnienia tętniczego i lipidów, ale równie ważne są regularne badania okulistyczne – także wtedy, gdy widzenie pozostaje prawidłowe.

Jak cukrzyca uszkadza siatkówkę?

Wysokie stężenie glukozy utrzymujące się przez długi czas osłabia ściany naczyń włosowatych siatkówki. Naczynia stają się bardziej przepuszczalne, mogą powstawać mikrotętniaki, drobne krwotoki i wysięki. Przeciek płynu w okolicy plamki żółtej prowadzi do cukrzycowego obrzęku plamki, który pogarsza widzenie centralne.

Uszkodzone naczynia nie dostarczają siatkówce wystarczającej ilości tlenu. W odpowiedzi organizm uruchamia proces tworzenia nowych naczyń. Są one kruche i łatwo pękają, dlatego zaawansowana retinopatia proliferacyjna może prowadzić do krwotoku do ciała szklistego albo odwarstwienia siatkówki.

Wczesna retinopatia często nie powoduje żadnych dolegliwości. Brak mroczków czy zamazanego obrazu nie oznacza więc, że siatkówka jest zdrowa. Zmiany mogą zostać wykryte dopiero podczas badania dna oka.

Jakie parametry kontrolować, aby chronić wzrok?

Kontrola cukrzycy nie polega wyłącznie na sprawdzaniu pojedynczych pomiarów glukozy. Znaczenie ma długoterminowe wyrównanie metaboliczne, oceniane między innymi przez HbA1c, oraz leczenie czynników, które dodatkowo obciążają naczynia.

Podane wartości nie zastępują indywidualnych zaleceń. Cel HbA1c może być inny u osoby starszej, z częstymi hipoglikemiami, wieloma chorobami lub ograniczoną samodzielnością. Podobnie cele ciśnienia i LDL dobiera lekarz na podstawie wieku, chorób sercowo-naczyniowych, funkcji nerek i ryzyka działań niepożądanych.

Poprawa kontroli glikemii zwykle chroni siatkówkę, ale jej tempo ma znaczenie. Przy zaawansowanych zmianach gwałtowna poprawa wyrównania metabolicznego może przejściowo nasilić retinopatię. Dlatego przed intensyfikacją leczenia, szczególnie przy wysokim HbA1c i podejrzeniu zmian w siatkówce, potrzebna jest ocena okulistyczna oraz współpraca diabetologa z okulistą.

Jak często wykonywać badania okulistyczne?

Podstawą przesiewu jest badanie dna oka, zwykle po rozszerzeniu źrenic. W zależności od obrazu siatkówki okulista może zlecić także optyczną koherentną tomografię, angiografię fluoresceinową lub inne badania. Częstotliwość kontroli zależy od typu cukrzycy, czasu jej trwania i obecności zmian.

1. Cukrzyca typu 1 – pierwsze badanie należy wykonać w ciągu 5 lat od rozpoznania choroby, o ile lekarz nie zaleci wcześniejszej kontroli.
2. Cukrzyca typu 2 – badanie powinno odbyć się w chwili rozpoznania cukrzycy lub krótko po nim, ponieważ choroba mogła rozwijać się już wcześniej.
3. Brak zmian w siatkówce – kolejne wizyty najczęściej odbywają się co 12 miesięcy, choć termin ustala lekarz.
4. Stwierdzona retinopatia – kontrole mogą być potrzebne częściej, zależnie od stadium, obrzęku plamki i zastosowanego leczenia.
5. Ciąża przy cukrzycy istniejącej przed ciążą – potrzebna jest ocena okulistyczna na początku ciąży, a następnie kontrole zwykle co 3 miesiące lub zgodnie z zaleceniem okulisty.

Harmonogram może zmienić się po laseroterapii, iniekcjach doszklistkowych lub wykryciu obrzęku plamki. O terminie kolejnego badania decyduje okulista, dlatego nie należy samodzielnie wydłużać przerw między wizytami.

Kiedy pilnie skontaktować się z okulistą?

Nagła zmiana widzenia może oznaczać krwotok do ciała szklistego, obrzęk plamki lub inne powikłanie wymagające szybkiej oceny. Pilnej konsultacji wymagają:

• nagłe pojawienie się licznych mroczków, „muszek” lub pajęczyn w polu widzenia,
• wrażenie zasłony albo firanki przesuwającej się przed okiem,
• gwałtowne zamazanie obrazu lub wyraźna utrata ostrości widzenia,
• zniekształcenie linii prostych i trudności z widzeniem centralnym,
• nowe ubytki pola widzenia albo zmiana w rozpoznawaniu barw.

Nawet bez bólu takie objawy wymagają szybkiego kontaktu z okulistą. Nagła utrata widzenia jest wskazaniem do pilnej pomocy medycznej.

Na co pacjent ma wpływ na co dzień?

Największe znaczenie ma konsekwentne realizowanie planu leczenia ustalonego z diabetologiem. Nie chodzi o jednorazowy idealny pomiar, lecz o możliwie stabilną glikemię, regularne przyjmowanie leków i reagowanie na powtarzające się nieprawidłowości. Pomocne są także aktywność fizyczna dostosowana do stanu zdrowia, zbilansowany sposób żywienia, kontrola masy ciała oraz pomiary ciśnienia.

Palenie tytoniu zwiększa stres oksydacyjny i pogarsza funkcję naczyń, dlatego jego zaprzestanie jest częścią ochrony układu krążenia, także naczyń siatkówki. Nie należy samodzielnie modyfikować insuliny ani innych leków tylko na podstawie wyniku badania wzroku. Leczenie cukrzycy i leczenie okulistyczne powinny być prowadzone równolegle.

Jeżeli badanie wykaże zaawansowane zmiany, sama poprawa HbA1c może nie wystarczyć. Okulista może rozważyć fotokoagulację laserową, iniekcje doszklistkowe leków anty-VEGF lub, w wybranych sytuacjach, witrektomię. Są to metody leczenia istniejącej retinopatii, a nie zamiennik badań profilaktycznych.

Największą sprawczość daje połączenie trzech działań: stabilnej kontroli glikemii, leczenia ciśnienia i lipidów oraz badań oczu zgodnie z harmonogramem. Wczesna retinopatia może nie dawać objawów, ale wykryta odpowiednio wcześnie często pozwala na zahamowanie jej postępu.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.