Na czym polega jaskra? Objawy, przyczyny i leczenie

Jaskra to grupa postępujących chorób, które uszkadzają nerw wzrokowy. Powstałych zmian nie można cofnąć, ale wczesna diagnoza i leczenie często pozwalają zahamować rozwój choroby. Problem polega na tym, że jaskra przez długi czas może nie dawać żadnych wyraźnych objawów.

Na czym polega jaskra?

Nerw wzrokowy działa jak połączenie między okiem a mózgiem. Przewodzi informacje o obrazie z siatkówki do ośrodków wzrokowych. W jaskrze dochodzi do stopniowego uszkadzania jego włókien, czyli neuropatii jaskrowej. Z czasem pojawiają się ubytki w polu widzenia, a nieleczona choroba może doprowadzić do trwałej utraty wzroku.

Najczęściej uszkodzenie wiąże się ze zbyt wysokim ciśnieniem wewnątrzgałkowym. W oku stale powstaje ciecz wodnista, która powinna odpływać przez kąt przesączania, znajdujący się między rogówką a tęczówką. Gdy odpływ jest utrudniony, ciśnienie może wzrosnąć i uszkadzać nerw wzrokowy. Nie jest to jednak jedyny mechanizm. Jaskra może rozwinąć się także przy ciśnieniu mieszczącym się w typowym zakresie, jeśli nerw jest bardziej podatny na uszkodzenia lub jego ukrwienie jest niewystarczające.

Jaskra nie jest tym samym co zaćma. W jaskrze uszkodzeniu ulega nerw wzrokowy, natomiast zaćma polega na zmętnieniu soczewki. Zaćmę można leczyć operacyjnie przez usunięcie zmętniałej soczewki. Uszkodzeń jaskrowych nie da się odtworzyć, dlatego leczenie ma na celu zatrzymanie lub spowolnienie ich narastania.

Jak powstają główne rodzaje jaskry?

O rodzaju jaskry decyduje między innymi budowa kąta przesączania i sposób, w jaki ciecz wodnista opuszcza oko. Najczęściej omawia się jaskrę otwartego kąta, jaskrę zamkniętego kąta oraz jaskrę normalnego ciśnienia.

W jaskrze normalnego ciśnienia nerw wzrokowy ulega uszkodzeniu mimo prawidłowych pomiarów ciśnienia. Z kolei podwyższone ciśnienie nie zawsze oznacza jaskrę. Taki stan może być określany jako nadciśnienie oczne i wymaga oceny ryzyka przez okulistę, ale sam pomiar nie potwierdza jeszcze uszkodzenia nerwu.

Istnieją także postacie wtórne, związane między innymi z urazami oka, stanami zapalnymi, niektórymi chorobami oczu lub długotrwałym stosowaniem kortykosteroidów. Rzadziej występuje jaskra wrodzona i młodzieńcza, związana z nieprawidłowym rozwojem struktur oka lub predyspozycjami genetycznymi.

Objawy jaskry i diagnostyka

W jaskrze otwartego kąta początkowe zmiany mogą być niezauważalne. Ubytki pola widzenia rozwijają się stopniowo, a jedno oko częściowo kompensuje obraz z drugiego. Ostrość widzenia centralnego może długo pozostawać dobra, mimo że widzenie obwodowe stopniowo się zawęża. W zaawansowanym stadium pojawia się widzenie tunelowe.

Ból nie jest typowym objawem przewlekłej jaskry, dlatego jego brak nie wyklucza choroby. Nagły silny ból oka lub głowy, zaczerwienienie oka, wyraźne pogorszenie widzenia, tęczowe obwódki wokół świateł, nudności i wymioty mogą wskazywać na ostry atak jaskry. To stan wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.

Okulista dobiera badania do wieku, objawów i czynników ryzyka. W diagnostyce mogą być wykorzystane:

• Tonometria – pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego.
• Perymetria – ocena pola widzenia i wykrywanie jego ubytków.
• OCT – obrazowanie struktur nerwu wzrokowego i siatkówki.
• Badanie dna oka – ocena tarczy nerwu wzrokowego.
• Gonioskopia – ocena kąta przesączania.
• Pachymetria – pomiar grubości rogówki, który pomaga właściwie interpretować ciśnienie w oku.

Jak leczy się jaskrę?

Celem leczenia jest obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu, przy którym uszkodzenie nerwu wzrokowego przestaje postępować. Docelowe ciśnienie ustala okulista indywidualnie. Sama terapia nie przywraca utraconego pola widzenia, ale może chronić zachowane włókna nerwowe.

Metoda leczenia zależy od rodzaju jaskry, stopnia zaawansowania, stanu drugiego oka i tolerancji terapii. Możliwe są następujące sposoby postępowania:

• Krople do oczu – zmniejszają wytwarzanie cieczy wodnistej albo ułatwiają jej odpływ. Trzeba stosować je regularnie, zgodnie z zaleceniami okulisty.
• Laseroterapia – może poprawiać odpływ cieczy wodnistej lub, w jaskrze zamkniętego kąta, utworzyć dodatkową drogę jej przepływu, jak przy irydotomii laserowej.
• Leczenie operacyjne – w wybranych przypadkach wykonuje się zabiegi tworzące nową drogę odpływu, między innymi trabekulektomię, albo wszczepia urządzenia drenujące.

Krople, laser i operacja nie tworzą sztywnej kolejności dla każdego pacjenta. W niektórych sytuacjach laser jest leczeniem początkowym, w innych potrzebne jest szybkie leczenie zabiegowe. Decyzję podejmuje okulista na podstawie wyników badań. Nie ma domowego sposobu, który zatrzymałby neuropatię jaskrową.

Kto jest bardziej narażony na jaskrę?

Ryzyko rośnie wraz z wiekiem, ale choroba może wystąpić także u osób młodszych. Znaczenie mają predyspozycje rodzinne, budowa oka oraz niektóre choroby ogólne. Do czynników zwiększających ryzyko należą:

• wiek powyżej 40 lat, zwłaszcza w starszych grupach wiekowych,
• jaskra u rodziców lub rodzeństwa,
• krótkowzroczność lub anatomiczne predyspozycje do zamknięcia kąta,
• cukrzyca, nadciśnienie i inne choroby układu krążenia,
• przebyte urazy lub operacje oka,
• długotrwałe stosowanie kortykosteroidów.

Jak dbać o regularną kontrolę wzroku?

Nie istnieje pewny sposób, który zapobiegłby każdej postaci jaskry. Można jednak ograniczyć ryzyko późnego rozpoznania, stosując prostą zasadę kontroli:

• Po 40. roku życia zaplanuj okresowe badania okulistyczne, nawet jeśli widzisz dobrze.
• Jeśli jaskra występuje w rodzinie, masz cukrzycę, krótkowzroczność lub inne czynniki ryzyka, ustal częstotliwość kontroli z okulistą.
• Wykonuj nie tylko badanie ostrości wzroku, lecz także pomiar ciśnienia, ocenę dna oka i pola widzenia, gdy lekarz uzna je za potrzebne.
• Przy rozpoznanej jaskrze stosuj krople zgodnie z planem i zgłaszaj działania niepożądane zamiast samodzielnie przerywać leczenie.
• Nagły ból oka, zaczerwienienie, nudności i pogorszenie widzenia traktuj jako powód do pilnej konsultacji.

Fakty i mity o jaskrze

Czy jaskra zawsze boli? Nie. Najczęstsza postać może przez lata nie powodować bólu ani innych wyraźnych objawów. Silny ból częściej towarzyszy ostremu zamknięciu kąta.

Czy prawidłowe ciśnienie wyklucza jaskrę? Nie. Jaskra normalnego ciśnienia jest przykładem uszkodzenia nerwu wzrokowego przy wartościach, które nie są podwyższone.

Czy jaskra i zaćma to ta sama choroba? Nie. Jaskra uszkadza nerw wzrokowy, a zaćma dotyczy soczewki. Mają inne mechanizmy i inne leczenie.

Czy jaskrę można wyleczyć? Nie można odbudować włókien nerwu wzrokowego, które już obumarły. Można jednak skutecznie kontrolować chorobę i spowalniać jej postęp. Dlatego badanie okulistyczne ma znaczenie także wtedy, gdy nie odczuwasz żadnych dolegliwości.

Najważniejsza zasada jest prosta – jaskra wymaga długoterminowej opieki okulistycznej, ale jej rozpoznanie nie oznacza automatycznie utraty wzroku. Wczesne wykrycie i konsekwentne leczenie pomagają zachować użyteczne widzenie przez wiele lat.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Rozpoznanie jaskry i wybór leczenia wymagają badania oraz konsultacji z okulistą.