Zaćma a słońce – czy promieniowanie UV wpływa na rozwój choroby?

Tak. Długotrwała, intensywna ekspozycja na słońce, szczególnie na promieniowanie UV, może przyspieszać mętnienie soczewki i rozwój zaćmy. Uszkodzenia narastają stopniowo przez całe życie, dlatego ochrona oczu ma znaczenie także wtedy, gdy nie występują jeszcze żadne objawy.

Jak słońce wpływa na soczewkę oka?

Zaćma polega na stopniowej utracie przejrzystości naturalnej soczewki oka. Z wiekiem zmieniają się tworzące ją białka, a soczewka gorzej przepuszcza i skupia światło. Promieniowanie słoneczne jest jednym z czynników, które mogą przyspieszać ten proces. Nie oznacza to, że każda zaćma powstaje z powodu słońca. Znaczenie mają również wiek, cukrzyca, palenie tytoniu, urazy oka, długotrwałe stosowanie sterydów i predyspozycje genetyczne.

Soczewka pochłania część promieniowania docierającego do oka. W efekcie powstaje stres oksydacyjny, który może uszkadzać białka soczewki i zmieniać jej strukturę. Taki wpływ nie ujawnia się zwykle po jednym słonecznym dniu. Liczy się łączna dawka promieniowania przyjęta przez oko w ciągu wielu lat.

Związek między ekspozycją na UV a zaćmą obserwowano między innymi w badaniu Chesapeake Bay Watermen Study, przeprowadzonym wśród osób pracujących na zewnątrz. U uczestników narażonych na większe dawki promieniowania częściej występowały zmiany typowe dla zaćmy korowej. Podobne wnioski przyniosły późniejsze analizy różnych populacji.

UV a podczerwień – czym różnią się zagrożenia?

Promieniowanie ultrafioletowe i podczerwone nie działa na oko w identyczny sposób. UV wiąże się przede wszystkim z uszkodzeniami fotochemicznymi, natomiast podczerwień dostarcza energii cieplnej. Oba rodzaje promieniowania mogą mieć znaczenie dla zdrowia oka, zwłaszcza przy długiej lub intensywnej ekspozycji.

Na powierzchnię Ziemi docierają głównie promieniowanie UVA i UVB. UVC jest w dużej mierze zatrzymywane przez atmosferę. Rogówka i soczewka tworzą naturalną barierę dla części UV, ale nie chronią oka całkowicie. Z tego powodu okulary przeciwsłoneczne powinny ograniczać dostęp promieniowania do całego oka, a nie tylko zmniejszać jasność obrazu.

Kto jest bardziej narażony na zaćmę związaną ze słońcem?

Ryzyko rośnie wraz z czasem spędzanym na zewnątrz i intensywnością promieniowania. Szczególnej uwagi wymagają:

• rolnicy, budowlańcy, ogrodnicy oraz inne osoby pracujące na otwartej przestrzeni
• żeglarze, rybacy i osoby uprawiające sporty wodne, ponieważ woda odbija światło
• osoby mieszkające lub pracujące w regionach o dużym nasłonecznieniu
• osoby przebywające w górach, gdzie śnieg może silnie odbijać promieniowanie UV
• ludzie, którzy rzadko noszą okulary z potwierdzoną ochroną UV

Promieniowanie może być intensywne również wtedy, gdy temperatura nie jest wysoka. Chmury nie zatrzymują całego UV, dlatego ochrona oczu ma sens także w pochmurne dni. Długie przebywanie na słońcu może powodować również inne problemy, takie jak fotokeratitis, czyli ostre uszkodzenie rogówki, oraz podrażnienie powierzchni oka.

Jak chronić oczy przed słońcem?

Najważniejszy jest nie kolor szkieł, lecz ich zdolność do blokowania promieniowania ultrafioletowego. Przy zakupie okularów zwróć uwagę na oznaczenie UV 400, które wskazuje ochronę przed promieniowaniem UV do długości fali 400 nanometrów. Okulary powinny pochodzić z wiarygodnego źródła i mieć prawidłowo opisany filtr.

Dobre okulary przeciwsłoneczne powinny mieć kilka cech:

• filtr UV 400 chroniący przed UVA i UVB
• soczewek o dobrej jakości optycznej, bez zniekształceń obrazu
• oprawki możliwie dobrze zasłaniające oko również od boków
• stabilną, wygodną konstrukcję, która nie zsuwa się podczas ruchu
• polaryzację, jeśli często przeszkadzają Ci odblaski od wody, śniegu lub jasnych nawierzchni

Polaryzacja poprawia komfort, ale nie zastępuje filtra UV. Z kolei bardzo ciemne szkła bez ochrony przeciwsłonecznej mogą być niebezpieczne. Przyciemnienie sprawia, że źrenica się rozszerza, ponieważ oko otrzymuje mniej światła. Jeśli szkła nie zatrzymują UV, do wnętrza oka może wtedy dotrzeć większa ilość szkodliwego promieniowania niż bez takich okularów. Ciemny kolor soczewek nie jest więc dowodem ich jakości.

Najważniejsza zasada brzmi: filtr UV chroni oko, a samo przyciemnienie szkła jedynie zmniejsza ilość światła widzialnego.

Okulary nie powinny służyć do patrzenia bezpośrednio w słońce. Skoncentrowane światło może uszkodzić siatkówkę, dlatego podczas silnego nasłonecznienia trzeba odwracać wzrok i korzystać z cienia. Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje z intensywnymi odbiciami od śniegu, piasku i wody.

Notka ekspercka: dzieci wymagają szczególnej ochrony, ponieważ ich soczewki są bardziej przepuszczalne dla promieniowania niż soczewki dorosłych. Okulary dla dziecka powinny mieć sprawdzony filtr UV, a nie tylko ciemne szkła. Przyciemnienie bez filtra może rozszerzyć źrenicę i zwiększyć ilość niekorzystnego światła wpadającego do oka. Jeśli nie ma pewności co do jakości okularów, lepiej ich nie używać.

Kiedy zgłosić się do okulisty?

Ochrona przed słońcem zmniejsza ryzyko, ale nie zastępuje badań. Zaćma rozwija się powoli i może początkowo powodować tylko większe olśnienie, gorszy kontrast albo wrażenie patrzenia przez lekką mgłę. Niepokój powinny wzbudzić także trudności z widzeniem po zmroku, aureole wokół świateł, blaknięcie kolorów i częsta zmiana okularów bez wyraźnej poprawy.

Regularne badanie okulistyczne pozwala ocenić soczewkę, siatkówkę i inne struktury oka. Jest szczególnie ważne u osób długo pracujących na zewnątrz, z cukrzycą, po urazach oka lub z rodzinną skłonnością do chorób wzroku.

Zaćma jest procesem nieodwracalnym, ale ograniczanie ekspozycji na UV i podczerwień może opóźniać jego rozwój. Najprostsza profilaktyka to okulary z filtrem UV 400, także w dni z częściowym zachmurzeniem, oraz regularne kontrole okulistyczne.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku pogorszenia widzenia, bólu oka, nagłego olśnienia lub innych niepokojących objawów skonsultuj się z okulistą.