Jaskra – jakie są przyczyny i objawy choroby?

Jaskra jest grupą chorób, w których dochodzi do postępującego uszkodzenia nerwu wzrokowego. Najczęściej znaczenie ma zbyt wysokie ciśnienie wewnątrzgałkowe, ale choroba może rozwijać się także przy wartościach uznawanych za prawidłowe. Jej przyczyny są zwykle wieloczynnikowe i obejmują predyspozycje anatomiczne, genetyczne, naczyniowe oraz choroby współistniejące.

Jak powstaje jaskra?

W oku stale powstaje ciecz wodnista. Produkuje ją ciało rzęskowe, a płyn odżywia rogówkę i soczewkę oraz pomaga utrzymać właściwe napięcie gałki ocznej. Po wykonaniu swojej funkcji ciecz odpływa przez kąt przesączania, czyli przestrzeń znajdującą się między rogówką a tęczówką.

Można porównać ten układ do zamkniętego systemu hydraulicznego. Ciśnienie pozostaje stabilne wtedy, gdy ilość produkowanej cieczy odpowiada ilości płynu odpływającego z oka. Jeżeli odpływ zostaje utrudniony, ciecz gromadzi się w gałce ocznej, a ciśnienie wewnątrzgałkowe może wzrosnąć. Typowy zakres tego ciśnienia u dorosłych wynosi około 10–21 mmHg, ale sama liczba nie przesądza jeszcze o rozpoznaniu jaskry.

Istotą choroby jest neuropatia jaskrowa, czyli postępujące uszkodzenie włókien nerwu wzrokowego. Nerw nie regeneruje się w sposób pozwalający odtworzyć utracone funkcje, dlatego powstałe ubytki pola widzenia są nieodwracalne. Podwyższone ciśnienie zwiększa ryzyko uszkodzenia, lecz nie jest jedynym możliwym mechanizmem.

Jaskra – czy zawsze oznacza wysokie ciśnienie?

Nie. Ciśnienie wewnątrzgałkowe jest ważnym czynnikiem, ale nerwy wzrokowe różnią się wrażliwością na jego działanie. U jednej osoby podwyższone ciśnienie przez długi czas nie powoduje typowych zmian, u innej uszkodzenie może postępować przy wartościach mieszczących się w statystycznej normie.

W jaskrze z wysokim ciśnieniem główną rolę odgrywa mechaniczny nacisk na struktury nerwu wzrokowego. W jaskrze normalnego ciśnienia większe znaczenie mogą mieć zaburzenia ukrwienia i indywidualna podatność nerwu. Oba mechanizmy mogą współistnieć, a choroba pozostaje wieloczynnikowa.

Do najważniejszych dróg prowadzących do uszkodzenia nerwu wzrokowego należą:

• Mechaniczne przeciążenie – podwyższone ciśnienie może uciskać włókna nerwowe w obrębie tarczy nerwu wzrokowego i zaburzać ich transport.
• Niedokrwienie – niewystarczający przepływ krwi ogranicza dostarczanie tlenu i substancji odżywczych do włókien nerwowych.
• Zaburzenia naczyniowe – wahania ciśnienia tętniczego, skurcz naczyń lub ich uszkodzenie mogą pogarszać ukrwienie nerwu.
• Wrażliwość osobnicza – budowa tarczy nerwu wzrokowego i właściwości tkanek wpływają na to, jak oko reaguje na określone ciśnienie.

Dlatego prawidłowy wynik tonometrii nie wyklucza jaskry. Rozpoznanie wymaga zestawienia pomiarów ciśnienia z oceną tarczy nerwu wzrokowego, pola widzenia oraz badań obrazowych, na przykład OCT.

Rodzaje jaskry a przyczyny anatomiczne

Podział na jaskrę otwartego i zamkniętego kąta opisuje przede wszystkim budowę oraz drożność drogi odpływu cieczy wodnistej.

W jaskrze otwartego kąta przeszkoda nie musi być widoczna jako całkowite zamknięcie przestrzeni. Problemem może być stopniowe pogarszanie się pracy struktur odpowiedzialnych za odpływ. W jaskrze zamkniętego kąta znaczenie ma zwykle płytka komora przednia, wypukła tęczówka lub duża soczewka. Poszerzenie źrenicy może w pewnych warunkach doprowadzić do nagłego zamknięcia kąta.

Czynniki ryzyka jaskry

W przypadku jaskry pierwotnej nie zawsze można wskazać jedną bezpośrednią przyczynę. Czynniki ryzyka zwiększają prawdopodobieństwo choroby, ale nie oznaczają, że na pewno się ona rozwinie. Dotyczy to także dziedziczenia. Jaskra może występować rodzinnie, jednak nie jest chorobą dziedziczoną w 100% przypadków.

Najważniejsze czynniki, które bierze się pod uwagę podczas oceny ryzyka, to:

• Predyspozycje rodzinne – jaskra u rodziców, rodzeństwa lub innych bliskich krewnych zwiększa czujność diagnostyczną.
• Wiek – ryzyko rośnie szczególnie po 40. roku życia, a jeszcze wyraźniej w starszym wieku.
• Choroby ogólnoustrojowe – znaczenie mogą mieć cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, zbyt niskie ciśnienie oraz zaburzenia gospodarki lipidowej.
• Zaburzenia naczyniowe – migreny, skłonność do skurczu naczyń i stale zimne dłonie lub stopy mogą wiązać się z gorszym ukrwieniem nerwu.
• Czynniki oczne – krótkowzroczność zwiększa ryzyko jaskry otwartego kąta, a nadwzroczność może sprzyjać zamykaniu kąta.
• Urazy i wcześniejsze choroby oka – mogą uszkadzać struktury odpływu cieczy wodnistej i prowadzić do jaskry wtórnej.

Nie każdy czynnik ma takie samo znaczenie u wszystkich osób. Na przykład niskie ciśnienie tętnicze może mieć szczególne znaczenie u pacjentów z jaskrą normalnego ciśnienia, gdy pogarsza perfuzję nerwu wzrokowego. Z kolei podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe nie oznacza automatycznie jaskry, ponieważ u części osób występuje nadciśnienie oczne bez typowego uszkodzenia nerwu.

Jaskra wtórna i wrodzona

Jaskra wtórna pojawia się w następstwie innego procesu chorobowego, urazu lub działania leku. Do jej przyczyn należą między innymi przewlekłe stany zapalne oka, zrosty, urazy, obecność nadmiaru barwnika oraz złuszczonych materiałów z torebki soczewki, które mogą utrudniać odpływ cieczy wodnistej.

Ryzyko wzrostu ciśnienia mogą zwiększać także glikokortykosteroidy, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu. Dotyczy to leków podawanych nie tylko do oka, lecz także w innych formach, dlatego terapii sterydowej nie należy samodzielnie odstawiać. W razie dłuższego leczenia lekarz może zalecić kontrolę okulistyczną.

Jaskra wrodzona, dziecięca lub młodzieńcza wiąże się z nieprawidłowym rozwojem kąta przesączania i innych struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy. U dziecka niepokój powinny wzbudzić między innymi światłowstręt, silne łzawienie, zaciskanie powiek, zamglenie rogówki lub powiększenie gałki ocznej.

Jakie objawy może powodować jaskra?

Objawy zależą od typu choroby. Jaskra otwartego kąta oraz jaskra normalnego ciśnienia często przez lata nie powodują bólu ani wyraźnego pogorszenia ostrości widzenia. Ubytki pojawiają się zwykle w obwodowej części pola widzenia, a mózg częściowo je kompensuje. Dlatego osoba chora może nadal czytać i dobrze rozpoznawać przedmioty znajdujące się na wprost.

W miarę postępu choroby pole widzenia zawęża się, czasem aż do tak zwanego widzenia tunelowego. Nie jest to jednak objaw, na który należy czekać. Uszkodzenie nerwu może być już znaczne, zanim pacjent zauważy zmianę w codziennym funkcjonowaniu.

Inaczej przebiega ostry atak jaskry. Nagłe zamknięcie kąta może wywołać:

• silny ból oka lub głowy,
• nagłe zamglenie widzenia i tęczowe kręgi wokół świateł,
• zaczerwienienie oka,
• nudności lub wymioty,
• gwałtowne pogorszenie widzenia.

Taki zestaw objawów wymaga natychmiastowej pomocy okulistycznej. Nie należy czekać na samoistną poprawę, ponieważ szybko narastające ciśnienie może trwale uszkodzić nerw wzrokowy.

Dlaczego wczesna diagnostyka ma znaczenie?

Brak bólu nie oznacza, że nerw wzrokowy jest zdrowy. W przewlekłej jaskrze uszkodzenie rozwija się stopniowo, a początkowe ubytki pola widzenia mogą pozostawać niezauważone. Zwykłe badanie ostrości wzroku także nie zawsze wykryje problem, ponieważ widzenie centralne może długo pozostać dobre.

Ocena ryzyka i rozpoznanie choroby opierają się między innymi na tonometrii, badaniu dna oka, ocenie kąta przesączania, badaniu pola widzenia oraz obrazowaniu nerwu wzrokowego i warstwy włókien nerwowych. Częstotliwość kontroli ustala okulista, szczególnie gdy występuje obciążenie rodzinne, krótkowzroczność, cukrzyca lub wcześniejsze choroby oczu.

Najważniejsza zasada jest prosta: nie należy czekać na ból ani wyraźne pogorszenie widzenia. Wczesne wykrycie pozwala rozpocząć postępowanie, które może zahamować lub spowolnić dalsze uszkadzanie nerwu, choć nie cofnie już powstałych zmian.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Nie zastępuje badania okulistycznego ani indywidualnych zaleceń lekarza. W przypadku nagłego bólu oka, zaczerwienienia, nudności lub gwałtownego pogorszenia widzenia należy pilnie zgłosić się po pomoc medyczną.