Badanie nerw wzrokowy – na czym polega i jak się przygotować?

Badanie nerwu wzrokowego to nie jedna procedura, lecz zestaw metod oceniających tarczę nerwu wzrokowego, włókna nerwowe oraz funkcję widzenia. Obejmuje między innymi badanie dna oka, OCT, HRT i GDX. Większość z nich jest bezdotykowa, bezbolesna i nie wykorzystuje promieniowania.

Dlaczego bada się nerw wzrokowy?

Nerw wzrokowy jest II nerwem czaszkowym. Przekazuje impulsy z siatkówki do ośrodków wzrokowych w mózgu, dzięki czemu widziany obraz może zostać prawidłowo odczytany. Jego część znajdująca się wewnątrz gałki ocznej tworzy tarczę nerwu wzrokowego, którą można ocenić podczas badania dna oka i badań obrazowych.

Uszkodzenie włókien nerwowych może rozwijać się stopniowo i początkowo nie powodować wyraźnych dolegliwości. Dlatego ocena nerwu wzrokowego ma znaczenie między innymi w diagnostyce jaskry, neuropatii wzrokowych i zmian związanych z chorobami neurologicznymi. Utracone włókna nerwowe nie odrastają, więc wczesne wykrycie nieprawidłowości pozwala szybciej zaplanować kontrolę lub leczenie.

Jakie badania nerwu wzrokowego wykonuje się najczęściej?

Poszczególne metody pokazują inne elementy narządu wzroku. Badanie dna oka daje lekarzowi bezpośredni obraz tarczy nerwu, natomiast urządzenia obrazowe dostarczają pomiarów i przekrojów struktur, które można porównywać w czasie.

Badanie dna oka

Oftalmoskopia pozwala ocenić tarczę nerwu wzrokowego, która prawidłowo ma wyraźne granice i różowawy kolor. Lekarz może zauważyć między innymi nadmierne zagłębienie, zblednięcie tarczy, obrzęk lub krwotoczki przy jej brzegu. Badanie wykonuje się wziernikiem albo przy użyciu soczewek podczas badania w lampie szczelinowej.

Do pełnej oceny funkcji nerwu wzrokowego okulista może uzupełnić badanie o pomiar ostrości wzroku, rozpoznawanie barw, ocenę reakcji źrenic oraz badanie pola widzenia.

OCT nerwu wzrokowego

OCT, czyli optyczna koherentna tomografia, wykorzystuje światło do tworzenia szczegółowych, przekrojowych obrazów oka. W badaniu nerwu wzrokowego ocenia między innymi grubość warstwy włókien nerwowych siatkówki, określanej jako RNFL, symetrię między oczami, tarczę nerwu oraz wybrane parametry kompleksu komórek zwojowych GCC.

OCT jest szczególnie użyteczne przy podejrzeniu lub monitorowaniu jaskry. Pozwala wykrywać zmiany strukturalne, które mogą pojawić się zanim pacjent zauważy ubytek w polu widzenia. Wynik należy jednak interpretować z uwzględnieniem wieku, wady wzroku, jakości skanu i budowy oka. Wysoka krótkowzroczność może utrudniać porównanie z normami zapisanymi w oprogramowaniu aparatu.

HRT i GDX

HRT, czyli Heidelberg Retina Tomograph, wykonuje konfokalne skany laserowe na różnych głębokościach i tworzy trójwymiarowy obraz tarczy nerwu wzrokowego. Koncentruje się przede wszystkim na jej morfologii, w tym kształcie i głębokości zagłębienia. Może służyć do porównywania kolejnych pomiarów i obserwowania progresji zmian jaskrowych.

GDX analizuje właściwości włókien nerwowych wokół tarczy. Pomaga ocenić ich ścieńczenie, ale podobnie jak OCT nie rozstrzyga samodzielnie o rozpoznaniu. HRT, OCT i GDX nie są zamiennymi nazwami tego samego badania. Każda metoda opisuje inne cechy, a lekarz dobiera ją do sytuacji klinicznej i dostępności aparatury.

Kiedy wykonać badanie nerwu wzrokowego?

Okulista może zalecić diagnostykę zarówno z powodu objawów, jak i profilaktycznie. Regularnej kontroli wymagają szczególnie osoby, u których występują czynniki ryzyka jaskry lub chorób nerwu wzrokowego:

• jaskra u bliskich krewnych;
• wiek powyżej 40 lat, zwłaszcza przy innych czynnikach ryzyka;
• wysoka krótkowzroczność;
• podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe;
• przebyte urazy głowy lub choroby neurologiczne, w tym stwardnienie rozsiane;
• choroby i leczenie mogące wpływać na nerw wzrokowy.

Szybszej konsultacji okulistycznej wymagają objawy, które mogą wskazywać na zaburzenie funkcji drogi wzrokowej:

• nowe ubytki lub zasłonięte fragmenty pola widzenia;
• nagłe albo postępujące pogorszenie ostrości wzroku;
• wyraźne zaburzenia rozpoznawania kolorów;
• nierówność źrenic lub nieprawidłowa reakcja źrenicy na światło;
• błyski, liczne nowe męty, ból oka albo nagła utrata widzenia.

O częstotliwości kontroli decyduje lekarz. Sam fakt wykonania badania nie oznacza rozpoznania jaskry, a częstotliwość powtarzania OCT, HRT lub GDX zależy od wyników, objawów i ryzyka progresji.

Jak przebiega badanie i jak się przygotować?

Większość badań obrazowych nerwu wzrokowego jest bezdotykowa. Pacjent siedzi przy aparacie, opiera brodę i czoło na podpórce, a następnie patrzy w wyznaczony punkt. Urządzenie wykonuje skan bez kontaktu z powierzchnią oka. Badanie zwykle trwa od kilku sekund do kilku minut, zależnie od metody i liczby analizowanych protokołów.

Typowa wizyta diagnostyczna może przebiegać w następującej kolejności:

1. Podczas rejestracji i wywiadu pacjent zgłasza objawy, choroby przewlekłe, przyjmowane leki oraz wcześniejsze rozpoznania.
2. Okulista ocenia ostrość wzroku, źrenice, ciśnienie wewnątrzgałkowe i wygląd oka, a następnie dobiera zakres badań.
3. Wykonywane jest badanie dna oka, OCT, HRT, GDX albo inne testy, takie jak pole widzenia.
4. Specjalista sprawdza jakość obrazów, porównuje je z wcześniejszymi wynikami i omawia dalsze postępowanie.

Do OCT, HRT i GDX zwykle nie trzeba przygotowywać się w szczególny sposób. Na wizytę warto zabrać wcześniejsze wyniki, okulary lub dane dotyczące korekcji, listę leków oraz informacje o przebytych chorobach oczu. Osoby noszące soczewki kontaktowe powinny wcześniej zapytać placówkę, czy trzeba je zdjąć.

Badanie dna oka często wymaga zakroplenia oczu rozszerzającego źrenice. Po takich kroplach przez kilka godzin może występować nieostre widzenie i światłowstręt. Nie wolno wtedy prowadzić samochodu. Najlepiej zaplanować powrót z osobą towarzyszącą lub innym środkiem transportu. Jeśli pacjent ma podejrzenie jaskry z zamykającym się kątem, powinien poinformować o tym okulistę przed rozszerzeniem źrenic.

Czy wynik badania jest diagnozą?

Nie. Aparat generuje obrazy, pomiary i raport statystyczny, ale nie zastępuje badania lekarskiego. Kolorowe mapy OCT, wartości RNFL czy opis HRT trzeba odnieść do objawów, wyglądu tarczy nerwu wzrokowego, ciśnienia wewnątrzgałkowego oraz pola widzenia. Znaczenie ma też porównanie kolejnych wyników, ponieważ pojedynczy pomiar nie pokazuje, czy zmiana postępuje.

Badanie obrazowe jest jednym elementem diagnostyki. O rozpoznaniu jaskry lub neuropatii wzrokowej decyduje okulista po połączeniu wyników kilku badań i ocenie pacjenta.

Zaćma, zmętnienia ośrodków optycznych, duża wada refrakcji lub nieprawidłowe ustawienie podczas skanu mogą obniżać jakość obrazu. Dlatego nie należy samodzielnie interpretować wydruku ani wyciągać wniosków wyłącznie z oznaczeń aparatu.

Najczęstsze pytania

• Czy badanie nerwu wzrokowego boli? Nie. OCT, HRT i GDX są bezdotykowe, a badanie dna oka również nie powinno powodować bólu. Dyskomfort może wynikać z jasnego światła lub kropli rozszerzających źrenice.
• Ile trwa badanie? Sam skan zwykle zajmuje od kilkudziesięciu sekund do kilku minut. Cała wizyta może trwać dłużej, jeśli obejmuje konsultację, rozszerzenie źrenic i dodatkowe testy.
• Czy można prowadzić samochód? Po badaniu bez rozszerzania źrenic często można wrócić do zwykłych czynności. Po zakropleniu oczu nie należy prowadzić do czasu ustąpienia zamglenia widzenia i światłowstrętu.
• Czy zaćma wpływa na wynik? Może pogorszyć jakość obrazu i utrudnić ocenę niektórych struktur. Okulista uwzględnia ten czynnik podczas interpretacji, a czasem zaleca powtórzenie badania lub inną metodę.
• Czy badanie jest refundowane przez NFZ? Zależy to od rodzaju świadczenia, wskazań, skierowania i umowy konkretnej placówki. Warunki finansowania mogą się zmieniać, dlatego należy sprawdzić je w miejscu, w którym badanie ma zostać wykonane.

Badanie nerwu wzrokowego jest bezpiecznym sposobem oceny struktur odpowiedzialnych za przekazywanie obrazu do mózgu. Największą wartość daje nie pojedynczy skan, lecz połączenie badania dna oka, obrazowania OCT, HRT lub GDX z pomiarem ciśnienia, polem widzenia i oceną okulisty.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Wybór badań oraz interpretacja wyników wymagają konsultacji z lekarzem okulistą.