Badanie ruchomości gałek ocznych – na czym polega i jak przebiega?
Badanie ruchomości gałek ocznych jest bezbolesną i nieinwazyjną oceną pracy mięśni gałkoruchowych. Lekarz sprawdza, czy oczy poruszają się swobodnie i współpracują w różnych kierunkach. Dzięki temu może ustalić, czy podwójne widzenie, zez albo ograniczenie ruchu wynika z zaburzenia mięśnia, nerwu lub innej choroby.
Kiedy wykonuje się badanie ruchomości gałek ocznych?
Na każde oko przypada sześć mięśni gałkoruchowych. Ich precyzyjna współpraca pozwala utrzymać prawidłowe ustawienie oczu i pojedynczy obraz. Zaburzenie pracy jednego z mięśni albo nerwów, które nim sterują, może zmienić kierunek ruchu gałki ocznej.
Do okulisty lub neurologa należy zgłosić się szczególnie wtedy, gdy pojawiają się:
- podwójne widzenie, czyli diplopia,
- zauważalny zez lub utrata równoległego ustawienia oczu,
- ograniczenie pola widzenia albo brak swobody patrzenia w określonym kierunku,
- wyrównawcze ustawienie głowy, na przykład jej przechylanie lub obracanie podczas patrzenia,
- ograniczenie ruchu jednej gałki ocznej albo nasilenie objawów przy spojrzeniu w konkretną stronę.
Nagłe podwójne widzenie, nowo powstały zez lub wyraźne ograniczenie ruchu oka wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Nie należy zakładać, że objaw jest tylko przejściowym problemem wzrokowym.
Jak przebiega badanie?
Zakres badania dobiera lekarz do objawów. Nie jest to badanie ostrości wzroku ani dobór okularów. Jego celem jest ocena ustawienia i ruchów oczu oraz ustalenie, jak pracują mięśnie gałkoruchowe.
Najczęściej diagnostyka obejmuje następujące etapy:
- Wywiad lekarski – lekarz pyta o początek objawów, ich nasilenie, występowanie podwójnego widzenia, urazy oraz choroby współistniejące, między innymi cukrzycę, nadciśnienie i choroby tarczycy.
- Obserwację ruchów oczu – pacjent śledzi wzrokiem palec, światło albo inny wskazany przedmiot. Lekarz ocenia spojrzenie na wprost, w prawo, w lewo, w górę, w dół oraz w czterech kierunkach skośnych, czyli łącznie w dziewięciu kierunkach.
- Testy zasłaniania – pojedynczo zasłania się jedno oko, a następnie drugie. Pozwala to ocenić odchylenie oczu, ich współpracę oraz ewentualną nadczynność lub osłabienie określonych mięśni.
- Ocenę pola widzenia – jeśli jest potrzebna, pacjent obserwuje poruszający się lub świecący punkt przy zasłoniętym drugim oku. W zależności od metody wykorzystuje się między innymi polomierz łukowy.
- Badanie na ekranie Hessa – przez specjalne okulary z różnokolorowymi filtrami pacjent wskazuje lub lokalizuje punkty świetlne na ekranie. Wyniki tworzą wykresy dla obu oczu, które lekarz porównuje.
Badanie nie wymaga wkłuć ani kontaktu narzędzia z powierzchnią oka. Może wymagać skupienia i powtarzania spojrzeń w różnych kierunkach, ale nie powinno powodować bólu. Ekran Hessa jest jednym z elementów diagnostyki, a nie jej jedyną formą.
Co lekarz ocenia w wynikach?
Podczas analizy lekarz sprawdza, czy zakres ruchu jest podobny w obu oczach, czy gałki oczne pozostają prawidłowo ustawione oraz w którym kierunku pojawia się największe odchylenie. W przypadku podwójnego widzenia ważne jest także ustalenie, gdzie obrazy oddalają się od siebie najbardziej. Może to wskazywać na kierunek działania osłabionego mięśnia.
Wykresy z ekranu Hessa pokazują, jak zmienia się ustawienie oka podczas patrzenia w różne strony. Ich kształt i wzajemne położenie pomagają ocenić, czy problem dotyczy mięśnia, nerwu czy bardziej złożonej kontroli ruchów obu oczu. Nie oznacza to jednak, że sam wykres pozwala ustalić pełną przyczynę choroby.
| Objaw | Potencjalna lokalizacja zaburzenia | Co może to oznaczać? |
|---|---|---|
| Ograniczenie ruchu oka w wielu kierunkach, opadanie powieki lub wyraźne zaburzenie ustawienia | Nerw okoruchowy III | Możliwe osłabienie kilku mięśni zależnych od tego nerwu. Obraz kliniczny wymaga pilnej oceny, zwłaszcza gdy objaw pojawił się nagle. |
| Trudność w kierowaniu oka w dół i do środka, często z pionowym podwójnym widzeniem | Nerw bloczkowy IV lub mięsień skośny górny | Zaburzenie może być bardziej widoczne przy patrzeniu w dół, na przykład podczas schodzenia po schodach. |
| Brak lub ograniczenie odwodzenia oka, zbieżne ustawienie i poziome podwójne widzenie | Nerw odwodzący VI lub mięsień prosty boczny | Objawy zwykle nasilają się przy patrzeniu w stronę działania osłabionego mięśnia. |
| Niemożność skierowania obu oczu w określoną stronę | Ośrodki i szlaki sterujące skojarzonym spojrzeniem | Może wystąpić porażenie spojrzenia. W odróżnieniu od porażenia pojedynczego mięśnia podwójne widzenie nie zawsze się pojawia. |
Dlaczego ruchomość oczu może być zaburzona?
Przyczyną może być bezpośrednie uszkodzenie mięśnia, ale częściej problem dotyczy nerwu, który przekazuje mu sygnały. Zaburzenia ruchów oczu mogą też wynikać z chorób ośrodkowego układu nerwowego i struktur znajdujących się w oczodole.
Do rozważanych grup przyczyn należą:
- choroby neurologiczne, w tym stwardnienie rozsiane, miastenia, uszkodzenia nerwów, guzy lub inne zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego,
- zaburzenia naczyniowe związane między innymi z cukrzycą lub nadciśnieniem tętniczym,
- urazy głowy, oczodołu albo samej gałki ocznej, a także krwiak pozagałkowy i złamanie oczodołu z uwięźnięciem tkanek,
- choroby zapalne, zakaźne i mięśniowe oraz zaburzenia związane z chorobami tarczycy, w tym zmianami w obrębie mięśni gałkoruchowych.
Podobne objawy mogą mieć różne przyczyny, dlatego nie da się wiarygodnie ustalić rozpoznania wyłącznie na podstawie kierunku zeza lub rodzaju podwójnego widzenia. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić badanie neurologiczne, internistyczne, endokrynologiczne albo badania obrazowe mózgowia i oczodołów.
Rozpoznanie i leczenie często wymagają współpracy okulisty z neurologiem, endokrynologiem, internistą lub innym specjalistą. Zakres dalszego postępowania zależy od przyczyny, czasu trwania objawów i wyników badań. Dlatego nagłe lub utrzymujące się zaburzenia ruchomości oczu należy ocenić podczas konsultacji, zamiast próbować interpretować je samodzielnie.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
