Retinopatia cukrzycowa – rodzaje, objawy i leczenie

Retinopatia cukrzycowa to uszkodzenie siatkówki spowodowane długotrwałą hiperglikemią. Dzieli się przede wszystkim na postać nieproliferacyjną i proliferacyjną. Wczesne zmiany często nie dają żadnych objawów, dlatego regularne badanie dna oka jest potrzebne nawet wtedy, gdy widzenie pozostaje prawidłowe.

Dlaczego cukrzyca uszkadza siatkówkę?

Siatkówka potrzebuje sprawnego mikrokrążenia, ponieważ jej komórki zużywają dużo tlenu i energii. Długotrwale podwyższone stężenie glukozy uszkadza ściany drobnych naczyń, zwiększa ich przepuszczalność i zaburza przepływ krwi. W siatkówce pojawiają się wtedy mikrotętniaki, drobne wylewy oraz wysięki, czyli nagromadzenia płynu i składników krwi poza naczyniami.

W miarę postępu choroby część naczyń zamyka się, a obszary siatkówki są niedotlenione. Organizm próbuje je zaopatrzyć, tworząc nowe naczynia. Ten proces nazywa się neowaskularyzacją. Nowe naczynia mają nieprawidłową, kruchą budowę, dlatego łatwo pękają i mogą powodować krwotok do ciała szklistego. Bliznowacenie wokół takich zmian może z kolei pociągać siatkówkę i prowadzić do jej odwarstwienia.

Ryzyko zwiększają między innymi długi czas trwania cukrzycy, niewyrównana glikemia, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, choroba nerek, otyłość, palenie tytoniu oraz ciąża. Tempo zmian zależy od wielu czynników, dlatego nie można oceniać stanu siatkówki wyłącznie na podstawie samopoczucia lub ostrości widzenia.

Jakie są rodzaje retinopatii cukrzycowej?

Najważniejszy podział obejmuje retinopatię nieproliferacyjną oraz proliferacyjną. Pierwsza jest wcześniejszą fazą choroby, ale nie oznacza, że można ją zignorować. Bez kontroli i leczenia czynników ryzyka może przejść w postać proliferacyjną. W każdej z tych postaci może wystąpić także cukrzycowy obrzęk plamki, który pogarsza widzenie centralne.

Retinopatia nieproliferacyjna

W tej postaci nie powstają jeszcze patologiczne nowe naczynia. Zmiany dotyczą przede wszystkim istniejących naczyń, które stają się nieszczelne lub ulegają zamknięciu. Łagodna retinopatia nieproliferacyjna często nie wpływa zauważalnie na widzenie. Wysięki i krwawienia mogą jednak obejmować plamkę, czyli centralną część siatkówki odpowiedzialną za ostre widzenie.

Przejście od postaci łagodnej do ciężkiej nie zawsze przebiega w jednakowym tempie. Dlatego wynik jednego badania nie określa ryzyka na całe życie. Znaczenie mają kolejne kontrole, poziom HbA1c, ciśnienie tętnicze, stężenie lipidów i czas trwania cukrzycy.

Retinopatia proliferacyjna

W postaci proliferacyjnej niedotleniona siatkówka pobudza tworzenie nowych naczyń. Są one kruche i mogą pękać, powodując mroczki, „pajączki” albo nagłe zasłonięcie części pola widzenia. Krew w ciele szklistym ogranicza dostęp światła do siatkówki.

Wokół nowych naczyń mogą tworzyć się włókniste błony. Ich skurcz pociąga siatkówkę, co prowadzi do trakcyjnego odwarstwienia. To stadium wymaga pilnej oceny okulistycznej i często leczenia zabiegowego.

Jakie objawy może powodować retinopatia?

Wczesna retinopatia cukrzycowa bardzo często przebiega bezobjawowo. Pacjent może widzieć dobrze, mimo że w dnie oka rozwijają się zmiany. Z tego powodu dobry wzrok nie zastępuje badania okulistycznego.

W późniejszych stadiach mogą pojawić się następujące objawy:

• zamazany obraz lub pogorszenie ostrości widzenia, zwłaszcza przy obrzęku plamki;
• mroczki, ciemne plamy albo poruszające się „pajączki” w polu widzenia;
• zniekształcenie obrazu, na przykład falowanie prostych linii;
• trudności z czytaniem, rozpoznawaniem szczegółów lub widzeniem po zmroku;
• nagłe pogorszenie widzenia albo nagła utrata części pola widzenia.

Nagła utrata widzenia, gwałtownie narastające mroczki lub wrażenie zasłony przed okiem wymagają pilnego kontaktu z okulistą. Mogą oznaczać krwotok do ciała szklistego albo odwarstwienie siatkówki.

Jak rozpoznaje się i leczy retinopatię?

Podstawą diagnostyki jest badanie dna oka po rozszerzeniu źrenic. Okulista ocenia naczynia, obecność krwawień, wysięków, obszarów niedotlenienia i zmian w obrębie plamki. Pomocne są także zdjęcia dna oka, szczególnie w badaniach przesiewowych.

OCT, czyli optyczna koherentna tomografia, tworzy przekrojowy obraz siatkówki i pozwala wykryć obrzęk plamki. Angiografia fluoresceinowa pokazuje przepływ barwnika przez naczynia, miejsca ich nieszczelności oraz obszary niedokrwienia. Dobór badań zależy od obrazu klinicznego.

Metoda leczenia zależy przede wszystkim od tego, czy występuje obrzęk plamki, niedokrwienie, neowaskularyzacja, krwotok lub pociąganie siatkówki.

Najczęściej stosowane metody

W łagodnych stadiach najważniejsze może być monitorowanie zmian oraz poprawa kontroli cukrzycy, ciśnienia i lipidów. Przy obrzęku plamki stosuje się przede wszystkim iniekcje doszklistkowe leków anty-VEGF. Ograniczają one działanie czynnika sprzyjającego nieszczelności naczyń i powstawaniu nowych naczyń.

Laseroterapia, czyli fotokoagulacja, może zmniejszać ryzyko krwawień i dalszej proliferacji w zaawansowanej retinopatii. W wybranych przypadkach laser stosuje się także przy zmianach związanych z obrzękiem plamki. Witrektomia polega na usunięciu ciała szklistego. Rozważa się ją między innymi przy utrzymującym się krwotoku, trakcji szklistkowo-siatkówkowej lub odwarstwieniu siatkówki.

Jak często wykonywać kontrole?

Częstotliwość wizyt ustala okulista na podstawie obrazu dna oka, obecności obrzęku plamki i chorób współistniejących. Orientacyjne odstępy mogą wyglądać następująco:

• bez zmian w siatkówce – zwykle kontrola co 1–2 lata, zgodnie z indywidualnym zaleceniem;
• łagodna lub umiarkowana postać nieproliferacyjna – najczęściej co 6–12 miesięcy;
• ciężka postać nieproliferacyjna – zwykle co 3–6 miesięcy;
• obrzęk plamki lub retinopatia proliferacyjna – wizyty i badania ustalane indywidualnie, często w krótszych odstępach;
• ciąża u kobiety z cukrzycą – kontrola przed ciążą i w jej trakcie, często co 1–3 miesiące zależnie od stanu siatkówki.

Przy cukrzycy typu 2 badanie okulistyczne powinno odbyć się wkrótce po rozpoznaniu choroby, ponieważ zmiany w siatkówce mogą istnieć już w momencie diagnozy. Przy cukrzycy typu 1 pierwszą kontrolę zwykle wykonuje się w ciągu kilku lat od rozpoznania, a następnie zgodnie z zaleceniami lekarza.

Co pacjent może zrobić, aby spowolnić chorobę?

Kontrola metaboliczna nie cofa wszystkich zmian, ale może spowolnić ich rozwój i ograniczyć ryzyko powikłań. Działania, które warto omówić z diabetologiem i okulistą, obejmują:

• Kontrolę glikemii – regularne pomiary i realizowanie indywidualnego celu HbA1c.
• Kontrolę ciśnienia tętniczego – leczenie nadciśnienia zmniejsza obciążenie naczyń siatkówki.
• Kontrolę lipidów – monitorowanie cholesterolu i trójglicerydów oraz leczenie zalecone przez lekarza.
• Regularne badania okulistyczne – także wtedy, gdy widzenie jest prawidłowe.
• Rezygnację z palenia – palenie pogarsza kontrolę cukrzycy i wpływa na naczynia.
• Aktywność i sposób odżywiania – zgodnie z zaleceniami dotyczącymi cukrzycy, masy ciała i chorób współistniejących.

Retinopatia cukrzycowa nie musi prowadzić do utraty wzroku, ale jej przebieg zależy od momentu wykrycia, kontroli czynników ryzyka i wdrożenia leczenia. Najważniejszy sygnał dla pacjenta brzmi: brak objawów nie oznacza braku zmian, dlatego badań okulistycznych nie należy odkładać.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku objawów lub rozpoznanej retinopatii cukrzycowej skonsultuj się z okulistą i diabetologiem. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za skutki zastosowania informacji bez konsultacji ze specjalistą.