Zaburzenia widzenia barw – przyczyny, rodzaje i diagnostyka

Zaburzenia widzenia barw to trudność w rozróżnianiu określonych kolorów, najczęściej czerwieni i zieleni, wynikająca z nieprawidłowego działania czopków w siatkówce. Mogą być wrodzone i stabilne albo nabyte, związane z chorobą, lekiem, urazem lub toksyną. Nagła zmiana postrzegania barw, zwłaszcza w jednym oku, wymaga pilnej konsultacji okulistycznej.

Czym są zaburzenia widzenia barw?

Widzenie barwne nie polega na odbieraniu wyłącznie trzech podstawowych kolorów. Mózg porównuje sygnały docierające z różnych fotoreceptorów siatkówki i na tej podstawie rozpoznaje szeroką gamę odcieni. Gdy jeden z tych elementów działa słabiej, nie działa prawidłowo albo nie występuje, niektóre barwy mogą wyglądać podobnie lub być trudne do odróżnienia.

Potoczne określenie daltonizm nie oznacza każdego zaburzenia widzenia barw. W ścisłym znaczeniu odnosi się do deuteranopii, czyli braku prawidłowego działania czopków odpowiedzialnych za zakres zieleni. W praktyce słowo to bywa używane szerzej, szczególnie wobec zaburzeń czerwono-zielonych. Osoba z taką wadą zwykle nie widzi świata w czerni i bieli. Całkowity brak rozpoznawania barw występuje rzadko, między innymi w achromatopsji.

Jak oko przetwarza kolory?

Za widzenie barw odpowiadają czopki – fotoreceptory znajdujące się w siatkówce. Reagują na światło o różnych długościach fal, a ich sygnały są następnie analizowane przez układ wzrokowy i mózg.

Wyróżnia się trzy główne typy czopków:

• Czopki S reagują najsilniej na krótsze fale, kojarzone z zakresem niebieskim.
• Czopki M są najbardziej czułe na fale ze środkowej części widma, kojarzone z zielenią.
• Czopki L reagują najsilniej na dłuższe fale, kojarzone z czerwienią.

Każdy typ czopka odbiera także inne długości fal, lecz z różną czułością. Mózg porównuje te odpowiedzi. Jeśli czułość jednego rodzaju czopków jest zmieniona, pojawia się anomalia widzenia barw. Jeśli danego rodzaju czopków brakuje, zaburzenie jest zwykle wyraźniejsze.

Wrodzone czy nabyte – na czym polega różnica?

To podstawowy podział, który pomaga ocenić znaczenie objawów. Wrodzone zaburzenia widzenia barw są zazwyczaj obecne od dzieciństwa, obustronne i nie postępują. Najczęściej wynikają ze zmian genetycznych dziedziczonych w związku z chromosomem X, dlatego występują częściej u mężczyzn. Przyjmuje się, że dotyczą około 8% mężczyzn i 0,5% kobiet, choć częstość zależy od populacji.

Nabyte zaburzenia pojawiają się w późniejszym okresie życia. Mogą dotyczyć jednego oka, zmieniać się z czasem albo towarzyszyć pogorszeniu ostrości i kontrastu. Ich przyczyną bywają choroby siatkówki, nerwu wzrokowego lub całego organizmu, a także leki, urazy i substancje toksyczne.

Do nabytych przyczyn należą między innymi jaskra, zaćma, zwyrodnienie plamki związane z wiekiem, retinopatia cukrzycowa, choroby nerwu wzrokowego i siatkówki, stwardnienie rozsiane oraz cukrzyca. Zaburzenia mogą też wystąpić po urazie głowy lub w wyniku działania niektórych leków i substancji chemicznych.

Nagłe pogorszenie rozpoznawania barw, szczególnie gdy czerwony staje się przygaszony lub brunatny w jednym oku, jest sygnałem do szybkiego badania okulistycznego.

Jakie są rodzaje zaburzeń widzenia barw?

Klasyfikacja uwzględnia liczbę i działanie czopków. Wyróżnia się anomalny trichromatyzm, dichromatyzm oraz monochromatyzm.

• Anomalny trichromatyzm oznacza obecność wszystkich trzech typów czopków, ale jeden z nich ma zmienioną czułość. Protanomalia dotyczy zakresu czerwieni, deuteranomalia zakresu zieleni, a tritanomalia zakresu niebiesko-żółtego.
• Dichromatyzm wiąże się z brakiem jednego typu czopków. Protanopia oznacza brak czopków L, deuteranopia brak czopków M, a tritanopia brak czopków S.
• Monochromatyzm jest bardzo rzadki. Może oznaczać obecność tylko jednego rodzaju czopków albo brak czopków. W achromatopsji występuje znaczne ograniczenie widzenia barw, często także obniżenie ostrości wzroku, światłowstręt i oczopląs.

Najczęściej spotyka się zaburzenia czerwono-zielone, związane z protanomalią, protanopią, deuteranomalią lub deuteranopią. Zaburzenia niebiesko-żółte są rzadsze i częściej mają charakter nabyty. Niezdolność do rozpoznawania barw może również wynikać z uszkodzenia obszarów mózgu przetwarzających informacje wzrokowe, mimo prawidłowej budowy samej siatkówki.

Jak diagnozuje się zaburzenia widzenia barw?

Diagnostykę prowadzi okulista, czasem we współpracy z optometrystą. Samodzielne testy internetowe mogą wskazać powód do konsultacji, ale nie rozpoznają przyczyny ani nie zastępują badania.

W ocenie widzenia barw stosuje się między innymi:

• Tablice Ishihary – przesiewowe tablice pseudoizochromatyczne z cyframi lub kształtami ukrytymi wśród kolorowych kropek, szczególnie przydatne w wykrywaniu zaburzeń czerwono-zielonych.
• Anomaloskop Nagela – urządzenie umożliwiające dokładniejszą ocenę, zwłaszcza wrodzonych zaburzeń widzenia barw.
• Test Farnswortha-Munsella 100 Hue – badany układa krążki o zbliżonych odcieniach w kolejności przejścia barw, co pomaga ocenić rodzaj i nasilenie zaburzenia.
• Badanie okulistyczne – obejmuje ocenę ostrości wzroku, siatkówki, nerwu wzrokowego i innych struktur, szczególnie gdy objawy pojawiły się niedawno.

Wynik testu trzeba interpretować wraz z wiekiem pacjenta, jakością oświetlenia, ostrością wzroku i informacją, czy objawy dotyczą jednego, czy obu oczu.

Jak żyć z zaburzeniami widzenia barw?

Wrodzonych, genetycznych zaburzeń widzenia barw nie można obecnie wyleczyć. Okulary z filtrem barwnym lub specjalne soczewki mogą u części osób poprawić kontrast, ale nie przywracają prawidłowego widzenia i nie są leczeniem przyczynowym. W przypadku zaburzeń nabytych postępowanie zależy od przyczyny. Leczenie zaćmy, kontrola choroby ogólnej albo zmiana leku wyłącznie po konsultacji z lekarzem może zmniejszyć objawy.

Codzienne funkcjonowanie ułatwiają proste rozwiązania:

• zapamiętanie położenia świateł sygnalizacji zamiast polegania wyłącznie na ich kolorze,
• opisywanie kolorów ubrań, dokumentów, przewodów i pojemników,
• korzystanie z aplikacji rozpoznających kolory oraz ustawień zwiększających kontrast na ekranie,
• sprawdzanie kolorowych oznaczeń z pomocą drugiej osoby, gdy pomyłka mogłaby mieć znaczenie dla bezpieczeństwa.

Wykrycie wady u dziecka pozwala dostosować zadania w szkole i nie opierać oceny umiejętności na samym rozpoznawaniu barw. Możliwe ograniczenia dotyczące wybranych zawodów zależą od rodzaju wady i wymagań konkretnego stanowiska, dlatego w razie potrzeby należy sprawdzić aktualne kryteria medycyny pracy.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Nagła zmiana widzenia barw lub pogorszenie widzenia w jednym oku wymaga pilnego kontaktu z okulistą.