Niedobór witaminy A – jakie są objawy wzrokowe?

Niedobór witaminy A może najpierw ujawnić się problemami z widzeniem po zmroku. Dzieje się tak, ponieważ retinol jest potrzebny do odtwarzania rodopsyny – światłoczułego barwnika siatkówki, który umożliwia widzenie przy słabym oświetleniu. W miarę pogłębiania się niedoboru mogą wystąpić suchość oczu, kseroftalmia, plamy Bitota, a w ciężkich przypadkach uszkodzenie rogówki.

Dlaczego witamina A wpływa na widzenie?

Aktywne pochodne retinolu uczestniczą w tworzeniu i regeneracji rodopsyny. To białko znajdujące się w fotoreceptorach siatkówki, szczególnie ważne podczas adaptacji oka do ciemności. Gdy witaminy A brakuje, odtwarzanie rodopsyny po ekspozycji na światło przebiega mniej sprawnie. Pierwszym zauważalnym skutkiem może być trudność z widzeniem o zmierzchu lub w słabo oświetlonych pomieszczeniach.

Objawy wzrokowe bywają wcześniejsze niż inne oznaki niedoboru, ponieważ siatkówka stale wykorzystuje mechanizmy zależne od retinolu. Nie oznacza to jednak, że każde pogorszenie widzenia nocą wynika z braku witaminy A. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć chorobom siatkówki, jaskrze, zaćmie lub innym problemom okulistycznym.

Niedobór witaminy A – objawy wzrokowe

Zmiany mogą rozwijać się stopniowo, od zaburzeń widzenia w ciemności do uszkodzenia powierzchni oka. Najczęściej opisuje się je w następującej kolejności:

Kurza ślepota nie jest tym samym co chwilowe zmęczenie oczu. Po wielu godzinach przed ekranem może pojawić się przejściowe zamglenie obrazu, pieczenie, łzawienie lub ból głowy. Takie objawy często zmniejszają się po odpoczynku, mruganiu i ograniczeniu pracy z bliska. Przy niedoborze witaminy A bardziej charakterystyczne jest utrwalone pogorszenie widzenia w ciemności, które nie ustępuje po jednej przerwie od komputera.

Niedobór może mieć postać subkliniczną, gdy stężenie retinolu jest obniżone, ale objawy są słabe albo nie występują. W postaci klinicznej pojawiają się wyraźne zmiany, zwłaszcza nyktalopia i zaburzenia powierzchni oka. Objawy okulistyczne nie wystarczają jednak do samodzielnego rozpoznania.

Jak sprawdzić, czy przyczyną jest niedobór?

Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia retinolu w surowicy krwi, zwykle z próbki pobranej na czczo. W dostarczonych materiałach jako wartości orientacyjne podano poniżej 0,70 µmol/l dla niedoboru subklinicznego oraz poniżej 0,35 µmol/l dla niedoboru ciężkiego. Wynik trzeba interpretować razem z objawami, sposobem odżywiania, stanem jelit i ogólnym stanem zdrowia. Stężenie retinolu może zmieniać się także w przebiegu chorób i stanów zapalnych, dlatego pojedyncza liczba nie zawsze opisuje pełny obraz.

Objawy wzrokowe są powodem do konsultacji z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej i okulistą. W zależności od sytuacji lekarz może rozszerzyć ocenę o morfologię, parametry gospodarki żelazowej, cynk lub badania dotyczące chorób przewodu pokarmowego. Nie należy zastępować diagnostyki samodzielnym przyjmowaniem wysokich dawek witaminy A.

Problemy z widzeniem po zmroku wymagają oceny lekarskiej, ponieważ niedobór witaminy A jest tylko jedną z możliwych przyczyn nyktalopii.

Skąd bierze się niedobór witaminy A?

Witamina A należy do związków rozpuszczalnych w tłuszczach. Jej niedobór może wynikać zarówno ze zbyt małej podaży, jak i z zaburzonego wchłaniania lub magazynowania. Ryzyko zwiększają między innymi:

• Choroby jelit – w tym celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna i inne stany upośledzające wchłanianie tłuszczów.
• Choroby wątroby, trzustki lub dróg żółciowych – mogą utrudniać przetwarzanie, transport albo magazynowanie witaminy.
• Restrykcyjne diety eliminacyjne – szczególnie gdy wykluczają wiele produktów i nie są właściwie bilansowane.
• Dieta bardzo uboga w tłuszcze – tłuszcz jest potrzebny do prawidłowego wchłaniania witaminy A.
• Przewlekły alkohol i niektóre niedobory żywieniowe – mogą zaburzać metabolizm retinolu.

Źródłem retinolu są między innymi jaja, produkty mleczne, tłuste ryby i podroby, w tym wątroba wołowa. Rośliny dostarczają głównie karotenoidów, takich jak beta-karoten, obecnych między innymi w marchwi, dyni, batatach, szpinaku i jarmużu. Do ich wykorzystania również potrzebna jest prawidłowa praca przewodu pokarmowego oraz obecność tłuszczu w posiłku.

Jak postępować bezpiecznie?

Przy podejrzeniu niedoboru najpierw warto potwierdzić problem i ustalić jego przyczynę. Dieta powinna dostarczać różnorodnych źródeł witaminy A, ale suplementacja wymaga ostrożności. Nadmiar preformowanej witaminy A może uszkadzać wątrobę i wywoływać między innymi bóle głowy, nudności, wypadanie włosów oraz zaburzenia kostne. Górny tolerowany poziom spożycia dla dorosłych określany w materiałach wynosi 3000 µg RE dziennie. Szczólnej ostrożności wymaga ciąża, ponieważ zarówno niedobór, jak i nadmiar mogą być niebezpieczne dla rozwijającego się płodu.

Utrwalone pogorszenie widzenia po zmroku, suchość oczu lub białe zmiany na spojówce nie powinny być tłumaczone wyłącznie pracą przy komputerze. W takiej sytuacji bezpieczniejsza jest konsultacja i badanie retinolu niż przyjmowanie witaminy A „na wszelki wypadek”.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku objawów ocznych skonsultuj się z lekarzem lub okulistą.