Dziura w siatkówce – przyczyny, objawy i leczenie
Otwór w plamce to ubytek w centralnej części siatkówki, najczęściej powstający wskutek trakcji, czyli pociągania siatkówki przez obkurczające się z wiekiem ciało szkliste. Zmiana pogarsza widzenie centralne, dlatego wymaga konsultacji okulistycznej i badania OCT, choć zwykle nie jest tak nagła jak odwarstwienie siatkówki.
Czym jest otwór w plamce?
Plamka żółta znajduje się w centrum siatkówki. Dzięki dużemu zagęszczeniu czopków odpowiada za ostre widzenie centralne, rozpoznawanie twarzy, czytanie i dostrzeganie szczegółów. Otwór w plamce oznacza uszkodzenie tej niewielkiej, ale bardzo ważnej części siatkówki.
Wnętrze oka wypełnia ciało szkliste – galaretowata substancja, która przylega do siatkówki. Z wiekiem stopniowo zmienia ono swoją strukturę, kurczy się i może odłączać od powierzchni siatkówki. Jeżeli w okolicy plamki pozostaje zbyt mocno przyczepione, zaczyna ją pociągać. Tę siłę określa się jako trakcję szklistkowo-siatkówkową. Jej następstwem może być najpierw uniesienie i rozciągnięcie siatkówki, a później powstanie ubytku.
Otwór zwykle rozwija się stopniowo, ale tempo zmian jest indywidualne. Nie należy utożsamiać go z odwarstwieniem siatkówki. W obu przypadkach dochodzi do uszkodzenia struktur siatkówki, jednak odwarstwienie polega na oddzieleniu jej od podłoża i wymaga pilnej oceny okulistycznej, zwłaszcza przy nagłych błyskach, licznych mętów lub zasłonie w polu widzenia.
Dziura w siatkówce – przyczyny i czynniki ryzyka
Najczęstszą przyczyną jest fizjologiczne starzenie się oka. Otwór w plamce częściej rozpoznaje się u osób po 60. roku życia, a także częściej u kobiet. Sam wiek nie oznacza jednak, że zmiana na pewno się pojawi. Znaczenie mają również budowa oka, stan siatkówki i wcześniejsze uszkodzenia.
Najważniejsze grupy czynników przedstawia tabela:
| Kategoria | Czynniki | Mechanizm wpływu na siatkówkę |
|---|---|---|
| Fizjologiczne | Wiek, obkurczanie i zmiana struktury ciała szklistego | Zmieniające się ciało szkliste może pozostać przyczepione do plamki i wywoływać trakcję. |
| Patologiczne | Wysoka krótkowzroczność, zmiany degeneracyjne siatkówki | Wydłużenie gałki ocznej i osłabienie struktur siatkówki zwiększają podatność na uszkodzenie. |
| Zewnętrzne | Uraz mechaniczny oka | Nagła siła działająca na gałkę oczną może uszkodzić plamkę lub zmienić napięcie ciała szklistego. |
Rzadziej otwór może mieć związek z innymi chorobami lub długotrwałym obrzękiem plamki. Wysoka krótkowzroczność nie jest tym samym co niewielka wada korygowana okularami, dlatego ocenę ryzyka powinien przeprowadzić okulista. U części osób zmiana może pojawić się także w drugim oku, co uzasadnia regularne kontrole po rozpoznaniu otworu w jednym oku.
Objawy otworu w plamce
Otwór w plamce zazwyczaj nie powoduje bólu. Objawy dotyczą widzenia centralnego i początkowo mogą być na tyle dyskretne, że pacjent przypisuje je zmęczeniu lub pogorszeniu wady wzroku. Do sygnałów wymagających konsultacji okulistycznej należą:
- Pogorszenie ostrości widzenia, szczególnie podczas czytania lub rozpoznawania twarzy.
- Metamorfopsje, czyli widzenie prostych linii jako falistych, wygiętych lub zdeformowanych.
- Plama albo pusty obszar w centralnym polu widzenia.
- Zmiana nasycenia barw lub wrażenie, że kolory są bledsze.
- Zmiana postrzeganego rozmiaru przedmiotów.
Nie da się na podstawie samych objawów określić wielkości ani stadium otworu. Każde nowe pogorszenie widzenia centralnego powinno zostać ocenione przez okulistę, nawet jeśli nie narasta szybko.
Jak rozpoznaje się otwór w plamce?
Diagnostyka obejmuje ocenę ostrości wzroku, badanie w lampie szczelinowej oraz oglądanie dna oka. Lekarz może także wykorzystać test Amslera, który pomaga wykryć zniekształcenia widzenia centralnego.
Najważniejsze znaczenie ma optyczna koherentna tomografia, czyli OCT. To nieinwazyjne badanie obrazowe pokazuje poszczególne warstwy siatkówki i pozwala potwierdzić obecność otworu, ocenić jego szerokość i głębokość oraz określić, czy nadal występuje trakcja. Wynik OCT pomaga także ustalić, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebne jest leczenie operacyjne.
Na czym polega leczenie?
W bardzo wczesnych stadiach lekarz może zalecić obserwację, ponieważ niewielka zmiana czasem zamyka się samoistnie. Nie należy jednak zakładać, że tak się stanie, ani odkładać kontroli. Jeżeli otwór się powiększa lub powoduje wyraźne pogorszenie widzenia, standardem leczenia jest witrektomia.
Podczas witrektomii chirurg usuwa ciało szkliste, uwalnia trakcję działającą na plamkę i zwykle stosuje gaz, który przez pewien czas dociska siatkówkę w miejscu otworu. Zabieg może doprowadzić do zamknięcia ubytku i poprawy widzenia, ale zakres odzyskanej ostrości zależy między innymi od czasu trwania choroby, stadium zmiany oraz stanu fotoreceptorów. Po operacji trzeba ściśle przestrzegać zaleceń okulisty, ponieważ sposób postępowania po zabiegu wpływa na jego wynik.
Otwór w plamce zwykle nie wymaga interwencji w takim trybie jak odwarstwienie siatkówki, ale zwlekanie z diagnostyką może ograniczyć możliwości poprawy. Wczesne badanie OCT pozwala określić sytuację i dobrać postępowanie do konkretnego oka.
Najważniejszy sygnał ostrzegawczy to nowe zniekształcenie lub pogorszenie widzenia centralnego. Nie musi oznaczać otworu w plamce, ale wymaga badania okulistycznego, ponieważ szybkie rozpoznanie ułatwia wybór leczenia.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
